توحید یا ثنویت؟ بررسی شبهات مطرح‌شده در کتاب گزارش گمان‌شکن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ادیان و عرفان دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی

چکیده

گزارش گمان‌شکن از آثار الاهیاتی زردشتی است که مؤلف آن، مردان فرخ، پسر اورمزد داد، ضمن بیان اصول دین زردشتی شبهاتی را درباره باورهای اسلامی، یهودی، مسیحی و مانوی مطرح می‌کند. مهم‌ترین مسئله، از نظرگاه مردان فرخ، مسئلۀ یکی‌پنداشتن منشأ خیر و شر است که پیوند نزدیکی با مبحث توحید دارد. از این‌رو مؤلف فقراتی را از منابع ادیان ابراهیمی در این باره نقل و نقد می‌کند. در واقع، نویسندۀ گزارش می‌کوشد اثبات کند که خیر و شر نمی‌توانند از یک منشأ صادر شده باشند. لذا خداوند پیش از خلقتِ عالم، حریفی معارض داشته که مسئول شرور عالم است. مردان فرخ دو برهان کلی برای اثبات وجود این حریف اقامه می‌کند: نخست اینکه، اگر برای ایزد حریفی نبود، اساساً آفرینش عملی لغو می‌شد؛ و دوم اینکه، از وجود نیکی و بدی در جهان می‌توان به وجود دو گوهر پی برد، چراکه نمی‌توان دو اثر متعارض را به جوهری واحد نسبت داد. پس به باور او، علت آفرینش یورش این حریف به جهان روشنی بوده است و فقط با این فرضیه می‌توان خلقت را توجیه کرد و آن را فعلی حکیمانه دانست. در غیر این صورت باید به سه پرسش پاسخ داد: نخست، نسبت شرور با حکمت الاهی چیست؟ که در ذیل آن مبحث نبوت نیز جای می‌گیرد. دوم، نسبت شرور با عدل الاهی چیست؟ سوم، چگونه می‌توان اوصاف متعارض به یک ایزد نسبت داد؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Monotheism or Bitheism? A Consideration of Objections in the Book Shikand-gumanig Vizar

نویسنده [English]

  • Mohammad reza Adli
Assistant professor, Department of Religions and Mysticism, Islamic Azad University, Central Tehran Branch
چکیده [English]

Shikand-gumanig Vizar is a Zoroastrian theological work written by Mardan-Farrukh, the son of Urmuzd-Dad. The book outlines the principles of Zoroastrianism and then cast doubts about certain Islamic, Jewish, Christian, and Manichaean doctrines. The main problem, according to Mardan-Farrukh, is that of identification of the origins of the good and the evil, which is closely associated with the problem of monotheism. Thus, the author cites and then criticizes passages from the sources of Abrahamic religions. In fact, the author tries to show that the good and the evil cannot possibly issue from one and the same origin. Thus, prior to the creation of the world, Yazata (or God) had a combative rival responsible for the evil in the world. Mardan-Farrukh presents two general arguments for the existence of such a rival. First: if Yazata had no rival, then the creation of the world would be purposeless; and second: the existence of the good and the bad in the world is evidence of the existence of two essences, since two conflicting effects cannot be attributed to one and the same substance. In his view, the world was created because the rival had invaded in the illuminated world. Thus, the creation of the world can only be justified and be deemed wise if this thesis is true. Otherwise, we need to answer three questions: first, what is the relation between evils and divine wisdom? The issue of prophethood arises under this question. Second, what is the relation between evils and divine justice? And third, how could conflicting attributes be ascribed to one and the same Yazata?

کلیدواژه‌ها [English]

  • Zoroastrianism
  • Shikand-gumanig Vizar
  • Theology
  • kalam
  • Monotheism
  • bitheism

منابع

آذرفرنبغ فرخزادان (1375). ماتیکان گجستک ابالیش، به کوشش: ابراهیم میرزای ناظر، تهران: هیرمند.

آموزگار، ژاله (1386). «استدلال مزدیسنایی در برابر نیست‌خدای‌گویان»، در: زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران: معین.

آموزگار، ژاله (1387). «چگونه اهریمن می‌تواند به ‌روشنی بتازد و چرا اورمزد اهریمن را از بدکردن باز نمی‌دارد؟»، در: جرعه بر خاک: یادنامۀ استاد دکتر یحیی ماهیار نوابی، به کوشش: محمود جعفری دهقی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه (1381). تاریخ ایران باستان (4): تاریخ سیاسی ساسانیان، تهران: سمت.

شاکد، شائول (1387). تحول ثنویت: تنوع آرای دینی در عصر ساسانی، ترجمه: احمدرضا قائم‌مقامی، تهران: ماهی.

کریستنسن، آرتور (1378). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه: رشید یاسمی، ویراستۀ: حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: صدای معاصر.

کلنز، ژان (1386). «خصوصیات دین قدیم مزدایی»، در: مقالاتی دربارۀ زردشت و دین زردشتی، ترجمه: احمدرضا قائم‌مقامی، تهران: فرزان.

Frenschkowski, Marco (2015). "Christianity", in: Michael Stausberg and Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina (eds.), The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, USA: John Wiley & Sons. Ltd.

Humbach, Helmut; Faiss, Klaus (2010). Zarathushtra and His Antagonists, Wisbaden.

Jâmâsp-Âsânâ, H. J.; West, E. W. (1887). Shikand-Gûmânîk Vijâr: The Pazand-Sanskrit Text Together with a Fragment of the Pahlavi, Bombay.

Ludwig, Theodore (1986). "Monotheism", in: Mircea Eliade (ed.), Encyclopaedia of Religion, New York: Macmillan.

de Menasce, J. (1945). Une apologétique mazdéenne du IXe siécle : Škand-gumānīk vičār, La solution décisive des doutes, Fribourg en Suisse.

Vevaina, Yuhan Sohrab-Dinshaw (2015). "Theologies and Hermeneutics", in: Michael Stausberg and Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina (eds.), The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, USA: John Wiley & Sons. Ltd.

West, E. W. (1885). Pahlavi Texts III, in: Sacred Books of the East, vol. XXIV, Oxford.