دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهش های ادیانی 2345-3230 13 25 2025 09 21 Explaining the Contexts for the Emergence of the Baha'i Faith in Qajar Iran تبیین بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار 79 108 233638 10.22034/jrr.2025.515564.2272 FA نجمه کیانی ولیکی دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت. ایران 0009-0008-4134-9205 هادی نوری دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-3747-917X امیر نورانی مکرم دوست استادیارگروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران Journal Article 2025 04 07 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">The present article seeks to provide a sociological explanation of the contexts and grounds for the emergence of the Baha'i Faith in Qajar Iran. The main research problem is identifying which factors, both domestic and foreign, were effective in the formation of this movement. The question is also raised whether the Baha'i Faith was merely a product of foreign colonial intervention or arose from Iran's internal social conditions. The research question is of the "why" type, and its objective is "explanatory", meaning to identify the factors and contexts effective in the emergence of the Baha'i Faith. To this end, the present study utilizes Chalmers Johnson's theory of revolutionary change. The research method is a historical case study, employing documentary methods for data collection and pattern matching for data analysis. The results indicate that the Babi and Baha'i movements, by proposing egalitarian ideas and presenting a fresh narrative of Shi'ism — which was formed in connection with Iranian Sufi thought and Greek philosophy — created the grounds for value conflicts in Iranian society. Furthermore, with Iran's position as a peripheral country in the world system, the context was set for the influence and support of Russia and Britain for the Babi and Baha'i movements; support that aimed to deepen value and social cleavages in Iranian society. These conditions, alongside social turmoil, ultimately led to the ideological revolt of Babism and the Baha'i Faith in 19th-century Iran. مقالۀ حاضر به‌دنبال تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌ها و بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چه عواملی، اعم از داخلی و خارجی، در شکل‌گیری این جریان مؤثر بوده‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهائیت صرفاً محصول دخالت‌های استعمار خارجی بود یا برآمده از شرایط اجتماعی داخلی ایران. نوع پرسش پژوهش از سنخ «چرایی» و هدف آن «تبیین» است؛ یعنی شناسایی عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیدایش بهائیت. بدین‌منظور پژوهش حاضر از نظریۀ تحول انقلابی چالمرز جانسون بهره می‌برد. روش بررسی موضوع، مطالعۀ موردی تاریخی است که در آن برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و برای تحلیل داده‌ها از روش تطبیق الگو بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جریان بابیت و بهائیت با طرح اندیشه‌های برابری‌خواهانه و عرضۀ روایتی تازه از مذهب شیعه -که در پیوند با اندیشه‌های تصوف ایرانی و حکمت یونانی شکل گرفته بود- زمینه‌ساز تضادهای ارزشی در جامعۀ ایران شدند. همچنین، با قرار گرفتن ایران در زمرۀ کشورهای پیرامونی نظام جهانی، بستر برای نفوذ و حمایت دولت‌های روسیه و بریتانیا از بابیت و بهائیت فراهم آمد؛ حمایتی که با هدف تعمیق شکاف‌های ارزشی و اجتماعی در جامعه ایرانی دنبال می‌شد. این شرایط، در کنار نابسامانی‌های اجتماعی، سرانجام به شورش ایدئولوژیک بابیت و بهائیت در ایران قرن نوزدهم انجامید.‌

https://adyan.urd.ac.ir/article_233638_1f5f089457efbdb70547c2ed9719a724.pdf