دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهش های ادیانی 2345-3230 13 25 2025 08 23 The Evolution of the Perspective in the Sources of Studies on Sects on Mazdakism up to the End of the 7th Century AH سیر نگرش منابع فرقه‌شناسی به مزدکیه تا پایان سدۀ هفتم هجری 267 294 233645 10.22034/jrr.2025.529931.2284 FA آرش آقاجانپورگزافرودی گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران ابراهیم باوفای دلیوند گروه تاریخ، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران عسکر بهرامی دانشیار بنیاد دایره المعارف اسلامی (دانشنامه جهان اسلام)، تهران، ایران میرزامحمد حسنی گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران Journal Article 2025 06 11 <span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">Authoring about religions and sects (<em>al-milal wa al-niḥal</em>), as a branch of religious historiography in the Islamic centuries, reflects the ideological confrontations of that period. Among these, the Mazdakite sect, due to its controversial social teachings, has always been a central focus of these sources. This research begins with the main question: what was the perspective of those wo author about religions and sects towards Mazdakism up to the end of the 7th century AH, and what factors were effective in its formation? In terms of nature, the present study is historical-analytical, and in terms of data collection method, it is library-based. The research was conducted through a critical study of nine key texts dealing with studies on religions and sects. The findings indicate that the attitude towards Mazdakism in these texts was not static and uniform; rather, it was shaped by the political-religious context of each author's era. The most significant achievement of this research is the discovery of a common discursive pattern in attributing accusations of dualism, antinomianism (<em>ibāḥiyya</em>), and metempsychosis (<em>tanāsukh</em>) to the Mazdakites — accusations aimed at nothing other than the exclusion of dissenters and the weakening of religious rivals. </span><br><span style="mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: major-bidi;">This study also clearly distinguishes between the "historical Mazdak" and the "Mazdak concocted by texts dealing with studies on sects" demonstrating that the narrative of these texts reflects the discursive competitions prevalent in the Islamic world more than it reflects reality.</span> <span lang="FA" style="font-size: 14.0pt; line-height: 107%; font-family: IRMitra; mso-bidi-language: FA;">ملل و نحل‌نویسی، به‌عنوان شاخه‌ای از تاریخ‌نگاری مذهبی در قرون اسلامی، بازتاب‌دهندۀ تقابل‌های ایدئولوژیک آن دوره است. در این میان، فرقهٔ مزدکیه به‌سبب آموزه‌های اجتماعی جنجال‌برانگیز خود، همواره در کانون توجه این منابع قرار داشته‌اند. این پژوهش با طرح این پرسش اصلی آغاز می‌شود که نگرش ملل و نحل‌نویسان تا پایان سدهٔ هفتم هجری نسبت به مزدکیه چگونه بوده و چه عواملی در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. از نظر ماهیت، تحقیق حاضر تاریخی-تحلیلی و از نظر شیوۀ گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است. پژوهش با مطالعۀ انتقادی نُه متن کلیدی فرقه‌شناسی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نگرش به مزدکیه در این متون ثابت و یکسان نبوده، بلکه متأثر از بستر سیاسی-مذهبی دوران هر مؤلف شکل گرفته است. مهم‌ترین دستاورد این تحقیق، کشف الگوی گفتمانی مشترک در نسبت دادن اتهام ثنویت، اباحی‌گری و تناسخ به مزدکیه است؛ اتهاماتی که هدفی جز طرد دگراندیشان و تضعیف رقبای مذهبی نداشته‌اند. این پژوهش همچنین به تمایز روشن میان «مزدک تاریخی» و «مزدکِ برساختۀ متون فرقه‌شناسی» دست یافته و نشان می‌دهد که روایت این متون بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، بازتاب‌دهندۀ رقابت‌های گفتمانی حاکم بر جهان اسلام است.</span> https://adyan.urd.ac.ir/article_233645_9277f64ad1c94448275df9e7b655313b.pdf