تأثیر زیست دینی حسن البنّا بر هویت عرفانی اخوان‌المسلمین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ، تمدن و انقلاب اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

اخوان‌المسلمین یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین نهادها و جریان‌های فرهنگی و سیاسی‌اجتماعی معاصر در جهان اسلام است. تأثیر حسن البنّا، به عنوان مؤسس اخوان‌المسلمین، در این جماعت به‌خصوص نوع زیست دینی‌اش، که تصوف و عرفان است، انکارپذیر نیست. رویکرد دینی وی متأثر از تصوف و عرفان به دوران نوجوانی‌اش باز می‌گردد. در این دوران او از مریدان رسمی طریقه‌ای صوفی به نام «طریقه حصافیه شاذلیه» بود و تحت تأثیر و تعلیم شیخ و مؤسس این طریقه عرفانی قرار داشت. از تأسیس اخوان‌المسلمین، طرح‌ریزی و نظام سلسله‌مراتبی‌اش تا ارتباط میان اعضا با یکدیگر و با مرشد عام، همگی برگرفته از زیست دینی متأثر از تصوف و عرفان است که در تار و پود اخوان‌المسلمین نفوذ کرده است. سعی وی در به‌کاربستن محتوا و روش صوفیانه همواره انتقادهایی را از جانب سلفیه در پی داشته است. اگرچه اخوان‌المسلمین پس از مدتی از تصوف و عرفان فاصله گرفتند و در زمره جماعت‌های سلفی به شمار آمدند، اما نفوذ زیست دینی متأثر از تصوف و عرفان از طریق حسن البنّا در لایه‌های درونی اخوان‌المسلمین، امروزه نیز دیده می‌شود. تأکید بر این رویکرد صوفیانه و عارفانه در اخوان‌المسلمین می‌تواند مانعی برای به افراط کشیده‌شدن اخوان‌المسلمین به سمت سلفیت باشد. این بررسی، زیست دینی ناشی از تصوف و عرفان حسن البنّا را در پی‌ریزی جماعت اخوان‌المسلمین نشان می‌دهد و تحلیل می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Influence of Religious Life of al-Banna on The Mystical Identity of Muslim Brotherhood

نویسنده [English]

  • Hamid Al-i-Yamin
Associate Professor, Department of History, Civilization and Islamic Revolution, University of Tehran, Tehran
چکیده [English]

The Society of Muslim Brothers, better known as the Muslim Brotherhood, is a major and most influential institution as well as cultural and political-social current in the Islamic world. Undeniable is al-Banna’s influence in the capacity of the founder on MB, especially through the mystical kind of his religious life. The impact of Sufism and mysticism on his religious approach went back to his teens, when he was officially an acolyte in a Sufi branch Tariqa Hisafiyyah Shadhiliyyah, and was influenced and taught by the latter’s Sheikh and founder. Since its inception, MB’s design and hierarchical system as well as the relationship of the members with each other and with the supreme guide (mūrshīd ām) all have been adapted from al-Banna’s religious Sufism-impacted life which penetrated the warp and woof of MB. His efforts to apply Sufi content and methods have always given rise to criticisms from the Salafis. Although MB came to distance themselves from Sufism and count as a Salafi denomination, the religious life which is influenced by Sufism via Hassan al-Banna in the inner layers of MB is still visible today. Emphasis on the Sufi and mystical approach in MB can form an obstacle to their being driven into Salafi extremism. This study shows and analyzes the role in founding MB played by Hassan al-Banna’s religious life deriving from Sufism and mysticism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hassan Al-Banna
  • Sufism
  • mysticism
  • Religion
  • Muslim brotherhood
  • dhīkr
  • the ceremony for the birth of awlīa
آل یمین، حامد (1394). تحلیل رابطه تصوف و اخوان‌المسلمین مصر، استاد راهنما: حامد ناجی اصفهانی، استادان مشاور: مهدی فرمانیان، علیرضا ابراهیم، پایان‌نامه دکتری تصوف و عرفان اسلامی، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب. 

«الإخوان المسلمون» (بی‌تا). ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/287460.

«الإخوان والتصوف: شبهة التصوف» (بی‌تا). ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/511404.

«الموقف من البدع والبیعة» (بی‌تا). ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/780506

«تاریخ الإخوان فی محافظة القاهرة» (بی‌تا). ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/932697.

 

«عبد الرحمن البنّا (الساعاتی) و تجربة المسرح الإسلامی» (بی‌تا). ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/595919.

«موالد أهل البیت» (بی‌تا). البرهانیة، https://b2n.ir/533383.

إبراهیم، محمد زکی الدین (1374). «المعرکةُ بین الإخوان والصُّوفیةِ تصوفُ الأستاذِ البنّا و أسرتِهِ و أنصارِهِ القُدامی حقیقةُ التَّصوفِ و أثرُهُ فی الحرکاتِ الإسلامیةِ أسبابُ حملةِ الإخوان علی التَّصوفِ»، در: المسلم، https://b2n.ir/376818

أبو العز، محمد (2009). «الصوفیة والإخوان علاقة نائمة ... هل تسیقظ؟»، أهل القرآن، https://b2n.ir/854513.

أمانة الفتوی (2007). «الاحتفال بالمولد النبوی و مولد آل البیت والصالحین»، دار الافتاء المصریة، https://b2n.ir/158652

الأمین، محمد (بی‌تا). «الإخوان المسلمون من النشأة إلی الحل: مطالعة فی الوثائق الأصلیة»، ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/980061.

البشیر، مروة (2011). «الحصافیة الشاذلیة»، الأهرام الیومی، https://b2n.ir/355772.

البنّا، حسن (1352). «التصوف والاخلاق»، جریدة الإخوان المسلمین، السنة الاولی، العدد الثانیة، ص11-13.

البنّا، حسن (1961). مذکرات الدعوة والداعیة، القاهره: دار الکتب العربی، https://b2n.ir/724454.

البنّا، حسن (1985). المأثورات، بیروت: دار ابن حزم، https://b2n.ir/720332.

البنّا، حسن (2008). رسائل الإمام الشهید حسن البنّا، القاهره: دار الدعوة، https://b2n.ir/939715.

التلمسانی، عمر (2012). ذکریات لا مذکرات، القاهرة: دار التوزیع والنشر الاسلامیة، https://b2n.ir/998850

بیومی، زکریا سلیمان (1991). الإخوان المسلمون والجماعات الإسلامیة فی الحیاة السیاسیة المصریة 1928-1948، القاهرة: مکتبة وهبة للطباعة والنشر. https://b2n.ir/845167.

التلمسانی، عمر (2012). ذکریات لا مذکرات، القاهره: دار التوزیع والنشر الإسلامیة، https://b2n.ir/998850.

تمام، حسام (2008). «الإخوان والصوفیة ... ماض غیر مستعاد»، الاسلامیون: بوابه الطرق الصوفیة والحرکات الاسلامیة، https://b2n.ir/995036

جاد الله، منال عبد المنعم (1998). التصوف فی مصر والمغرب، الإسکندریة: منشأة المعارف بالاسکندریة جلال حزی شرکاه.

حسن، عمار علی (1430). التنشئة السیاسیة للطرق الصوفیة فی مصر: ثقافة الدیمقراطیة ومسار التحدیث لدی تیار دینی تقلیدی، الاسکندریة: دار العین للنشر.

حوی، سعید (1999). تربیتنا الروحیة، القاهرة: دار السلام للطباعة والنشر والتوزیع والترجمة.

دسوقی، عبده مصطفی (بی‌تا). «الإخوان المسلمون والصوفیة»، ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/511404.

رزق، جابر (1996). الإمام الشهید حسن البنّا بأقلام تلامذته و معاصریه، القاهرة: دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزیع.

زکی مبارک، محمد (1427). التصوف الاسلامی فی الادب والاخلاق، صیدا- بیروت: المکتبة العصریة.

السندوبی، حسن (1948). تاریخ الاحتفال بالمولد النبوی من عصر الإسلام الأول إلی عصر فاروق الأول، القاهرة: مطبعة الاستقامة.

السیسی، عباس (2000). فی قافلة الإخوان المسلمین، القاهرة: دار التوزیع والنشر الإسلامیة.

الصیاد، محمد (بی‌تا). «البعد الصوفی لدی الإخوان المسلمین»، ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/352397.

عبد العزیز، جمعة أمین (2000). أوراق من تاریخ الإخوان المسلمین، القاهرة: دار التوزیع والنشر الإسلامیة، https://b2n.ir/504319.

العبد، عبد اللطیف محمد (1419). التصوف فی الإسلام و أهم الاعتراضات الواردة علیة، القاهرة: دار النصر.

عشماوی، صالح (1952). جریدة الدعوة، 12 دسامبر.

علوی المالکی الحسنی، السید محمد (1431). حول الاحتفال بذکری مولد النبوی الشریف، صیدا - بیروت: المکتبة العصریة.

عویس، سید (2001). قراءات فی موسوعة المجتمع المصری، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.

مجموعة من العلماء (1419). رسائل فی حکم الإحتفال بالمولد النبوی، الریاض: دار العاصمة للنشر والتوزیع.

محمود، عبد الحلیم (1999). قضیة التصوف المدرسة الشاذلیة، القاهرة: دار المعارف.

محمود، عبد الحلیم (2004). الإخوان المسلمون أحداث صنعت التاریخ، الاسکندریة: دار الدعوة.

مرشدی الإخوان المسلمین (بی‌تا). «رسائل المرشدین»، ویکیبیدیا الإخوان المسلمون، https://b2n.ir/144299.

مشیخة عموم الطرق الصوفیة (1378). التصوف الاسلامی، رسالته و مبادئه، ماضیه و حاضره، القاهرة: مطابع دار الکتاب العربی.

نجار، عامر (1990). الطرق الصوفیة فی مصر: نشأتها و نظمها و روادها، القاهره: دار المعارف.

 

نصیری، محمد؛ کلانتری، ابراهیم؛ رضایی، رمضان؛ آل‌یمین، حامد (1395). «مناسبات تصوف و الازهر با وهابیت در مصر: مطالعه موردی رویکرد عبدالحلیم محمود»، در: ادیان و عرفان، س49، ش2، ص259-277.

نوح، عثمان بن السلام (1998). الطریق الی الجماعة الام، بی‌جا: دار الإیمان للطباعة والنشر.

یونگ، فرید دی (1995). تاریخ الطرق الصوفیة فی مصر فی القرن التاسع عشر، ترجمة: الجمال عبد الحمید فهمی، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.

 

Hoffman, Valerie J. (1995). Sufism, Mystics, and Saints in Modern Egypt, Columbia S. C: The University of South Carolina Press.