درود بر پدر، پسر، روح‌القدس: رهیافتی متن‌شناختی به انگاره روح‌القدس در تثلیث مانوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ادیان غیر ابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

در این مقاله، تثلیث پدر، پسر، روح‌القدس که یکی از انگاره‌های بنیادینِ بسیار مهم در یزدان‌شناسی مانوی است، معرفی شده است. در متون مانویِ تورفان که تثلیث در آنها بازتاب پیدا کرده، گهگاه روح‌القدس با «روح زنده»، که یکی دیگر از تجلیات برجسته پدرِ بزرگی (خداوند متعال مانوی) است، اشتباه گرفته می‌شود. مقاله حاضر می‌کوشد از طریق بررسی متن‌شناختی این دو را از هم بازشناساند و در شرایطی که متن ابهام‌آمیز است روشن کند که روی سخن با روح زنده است یا با روح‌القدس. معنای ثانویه واژه «باد» در متون مانوی در این مقاله بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Welfare upon the Father, the Son, the Holy Ghost: An Approach to the Concept Spiritus Sanctus in the Manichaean Trinity

نویسنده [English]

  • Mohammad Shokri-Foumeshi
Shokrifoumeshi 64
چکیده [English]

In this article, the Manichaean trinity, one of the most important fundamental concepts in the Manichaean theology, is introduced. In the Turfan Manichaean texts, which in the trinity are mentioned, the Holy Ghost was to be confused sometimes with the Living Spirit, who is another prominent emanation of the Father of Greatness. In a textological study, the article tries to identify both the divinities and, while the text is ambiguous, to shed light on this question: who is addressed: the Living Spirit or the Holy Ghost? Here, the second meaning of Middle Persian/Parthian wʾd and Sogdian wʾt “wind” in the Manichaean texts is studied.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wind
  • Manichaean trinity
  • spirit
  • Holy Ghost
  • Living Spirit
  • Turfan texts
  • Manichaeism
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1381). الفهرست، ترجمه و تحشیه: محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.

بهار، مهرداد؛ اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1393). ادبیات مانوی، تهران: کارنامه.

رضایی باغ‌بیدی، حسن (1385). راهنمای زبان پارتی، تهران: ققنوس.

قریب، بدرالزمان (1375). «سخنی درباره منوهمد روشن (بهمن روشن)»، نامه فرهنگستان، س2، ش4(8)، ص6-16؛ [بازنشر: همو (1386). پژوهش‌های ایرانی باستان و میانه، به کوشش: محمد شکری فومشی، تهران: طهوری، ص139-148].

قریب، بدرالزمان (1383). فرهنگ سغدی، سُغدی‌ـ فارسی‌ـ انگلیسی، تهران: فرهنگان.

وامقی، ایرج (1378). نوشته‌های مانی و مانویان، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر
اسلامی.

یاحقی، محمدجعفر (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

Böhlig, A. (1980). Die Gnosis. Dritter Band der Manichäismus, unter Mitwirkung von Jes Peter Asmussen, Zürich/München.

Boyce, M. (1954). The Manichaean Hymn-Cycles in Parthian, London-New York-Toronto.

Boyce, M. (1975). A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Téhéran-Liège (Acta Iranica 9a).

Bryder, P. (1985). The Chinese Transformation of Manichaeism: A Study of Chinese Manichaean Terminology, Lund.

Chavannes, É. and P. Pelliot (1911). Un traité Manichéen  retrouvé en Chine, Paris (re-print of JA 18, 1911, pp. 499-617).

Cheung, J. (2007). Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden-Boston.

Durkin-Meisterernst, D. (2004). Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian, Turnhout (Corpus Fontium Manichaeorum, Dictionary of Manichaean Texts III, 1).

Durkin-Meisterernst, D. (2007). “Aramaic in the Manichaean Turfan texts”, in: M. Macuch, M. Maggi and W. Sundermann (eds.), Iranian Languages and Texts from Iran and Turan, Ronald E. Emmerick Memorial Volume, Wiesbaden, pp. 59-74.

Durkin-Meisterernst, D. (2011). “Literarische Termini in mitteliranischen manichaischen Texten”, in: Özertural, Z. and J. Wilkens (eds.), Der östliche Manichäismus. Gattungs- und Werksgeschichte, Vorträge des Göttinger Symposiums von 4.-5. März 2010, Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, neue Folge 17, pp. 27-44.

Gershevitch, I. (1955). “Word and Spirit in Ossetic”, BSOAS 17, pp. 478-489.

Gershevitch, I. (1985). Philologia Iranica, selected and edited by N. Sims-Williams, Wiesbaden.

Henning, W. B. (1937). Ein manichäisches Bet- und Beichtbuch, Berlin (APAW, 1936, No 10) [= Selected Papers I, 1977, pp. 417-557].

Henning, W. B. (1940). Sogdica, James G. Forlong Fund, vol. XXI, London (67 p. with Errata and addenda), 1-67 [Selected Papers II, 1977, pp. 2-68].

Henning, W. B. (1947). “Two manichaean Magical Textsw with an Excursus on the Parthian Ending -ēndēh”, BSOAS 12, pp. 39-66.

Kaschwesky, R. (2002). “Das Sogdische – Bideglied zwischen christlicher und buddhisticher Terminologie”, in: W. Gantke, K. Hoheisel and W. Klein (eds.), Religionsbegegnung und Kulturaustausch in Asien. Studien zum Gedanken an Hans-Joachim Klimkeit, Studies in Oriental Religions 49, Wiesbaden, pp. 120-139.

Klimkeit, H. J. (1993). Gnosis on the Silk Road: Gnostic Texts from Central Asia, San Francisco.

MacKenzie, D. N. (1994). "I, Mani ...", in: H. Preissler, H. Seiwert and H. Mürmel (eds.), Gnosisforschung und Religionsgeschichte, Festschrift für Kurt Rudolph zum 65. Geburtstag, Marburg, pp. 183-198.

Mikkelsen, G. B. (2006). Dictionary of Manichaean Texts in Chinese, Turnhout (Corpus Fontium Manichaeorum, Dictionary of Manichaean Texts III, 4).

Morano, E. (1982). “The Sogdian Hymns of ‘Stellung Jesu’”, East and West (NS), 32, pp. 9-43.

Müller, F. W. K. (1904). Handschriften-Reste in Estrangelo-Schrift aus Turfan, Chinesisch-Turkestan, I, SPAW, IX, 348-52; II aus dem Anhang zu den APAW, 1-117.

Schmidt-Glintzer, H. (ed. and trnsl.) (1987). Chinesische Manichaica, Mit textkritischen Anmerkung-en und einem Glossar, Wiesbaden.

Sims-Williams, N. and D. Durkin-Meisterernst (2012). Dictionary of Manichaean Sogdian and Bactrian, Turnhout (Corpus Fontium Manichaeorum, Dictionary of Manichaean Texts III, 2).

Sundermann, W. (1979). “Namen von Göttern, Dämonen und Menschen in iranischen Versionen des manichäischen Mythos”, in AoF 6, pp. 95-133.

Sundermann, W. (1980). “Nachlese zu F. W. K. Müllers, Sogdischen Texten”, AoF 8, pp. 169-225.

Sundermann, W. (1981). Mitteliranische manichäische Texte kirchengeschichtlichen Inhalts mit einem Appendix von Nicholas Sims-Williams, Berlin (BTT XI).

Sundermann, W. (1983). “Der chinesische Traité Manichéen und der parthische Sermon vom Lichtnous”, AoF 10, pp. 231-242.

Sundermann, W. (1992). Der Sermon vom Licht-Nous: eine Lehrschrift des östlichen Manichäismus. Edition der parthischen und soghdischen Version, Berlin (BTT XVII).

Sundermann, W. (1995). “Who is the Light-ΝΟΥΣ and what does he do?”, in: A. Van Tongerloo and J. V. Oort (eds.), The Manichaean ΝΟΥΣ. Proceedings of the International Symposium organized in Louvain from 31 July to 3 August 1991, Lovanii, pp. 255-265.

Tsui Chi (1943). “Mo Ni Chiao Hsia Pu Tsan. ‘The Lower (Second) Section of the Manichaean Hymns’”, BSOAS 11/1, pp. 174-215; with an appendix by W. B. Henning, “Annotations to Mr. Tsui’s Translation”, pp. 216-219.

Waldschmidt, E. and W. Lentz (1933). “Manichäsche Dogmatik aus chinesischen und iranischen Texten”, APAW, 13, pp. 480-607.

Yoshida, Y. (1983). “Manichaean Aramic in the Chinese Hymnscroll”, BSOAS XLVI/2, 326-331.

Zieme, P. (1975). Manichäisch-türkische Texte. Texte, Übersetzung, Anmerkungen, Berlin (BTT V).