پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

تبیین بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت. ایران
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
3 استادیارگروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
10.22034/jrr.2025.515564.2272
چکیده
مقالۀ حاضر به‌دنبال تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌ها و بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چه عواملی، اعم از داخلی و خارجی، در شکل‌گیری این جریان مؤثر بوده‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهائیت صرفاً محصول دخالت‌های استعمار خارجی بود یا برآمده از شرایط اجتماعی داخلی ایران. نوع پرسش پژوهش از سنخ «چرایی» و هدف آن «تبیین» است؛ یعنی شناسایی عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیدایش بهائیت. بدین‌منظور پژوهش حاضر از نظریۀ تحول انقلابی چالمرز جانسون بهره می‌برد. روش بررسی موضوع، مطالعۀ موردی تاریخی است که در آن برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و برای تحلیل داده‌ها از روش تطبیق الگو بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جریان بابیت و بهائیت با طرح اندیشه‌های برابری‌خواهانه و عرضۀ روایتی تازه از مذهب شیعه -که در پیوند با اندیشه‌های تصوف ایرانی و حکمت یونانی شکل گرفته بود- زمینه‌ساز تضادهای ارزشی در جامعۀ ایران شدند. همچنین، با قرار گرفتن ایران در زمرۀ کشورهای پیرامونی نظام جهانی، بستر برای نفوذ و حمایت دولت‌های روسیه و بریتانیا از بابیت و بهائیت فراهم آمد؛ حمایتی که با هدف تعمیق شکاف‌های ارزشی و اجتماعی در جامعه ایرانی دنبال می‌شد. این شرایط، در کنار نابسامانی‌های اجتماعی، سرانجام به شورش ایدئولوژیک بابیت و بهائیت در ایران قرن نوزدهم انجامید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining the Contexts for the Emergence of the Baha'i Faith in Qajar Iran

نویسندگان English

najmeh kiani valiki 1
hadi noori 2
amir noorani mokarram dust 3
1 Graduate, M.A. in Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.
2 Associate Professor Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran
3 Assistant Professor Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran
چکیده English

The present article seeks to provide a sociological explanation of the contexts and grounds for the emergence of the Baha'i Faith in Qajar Iran. The main research problem is identifying which factors, both domestic and foreign, were effective in the formation of this movement. The question is also raised whether the Baha'i Faith was merely a product of foreign colonial intervention or arose from Iran's internal social conditions. The research question is of the "why" type, and its objective is "explanatory", meaning to identify the factors and contexts effective in the emergence of the Baha'i Faith. To this end, the present study utilizes Chalmers Johnson's theory of revolutionary change. The research method is a historical case study, employing documentary methods for data collection and pattern matching for data analysis. The results indicate that the Babi and Baha'i movements, by proposing egalitarian ideas and presenting a fresh narrative of Shi'ism — which was formed in connection with Iranian Sufi thought and Greek philosophy — created the grounds for value conflicts in Iranian society. Furthermore, with Iran's position as a peripheral country in the world system, the context was set for the influence and support of Russia and Britain for the Babi and Baha'i movements; support that aimed to deepen value and social cleavages in Iranian society. These conditions, alongside social turmoil, ultimately led to the ideological revolt of Babism and the Baha'i Faith in 19th-century Iran.

کلیدواژه‌ها English

Baha'i Faith, Babism, World System, Religious Movement, Ideological Revolt
آدمیت، فریدون (1394)، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.
اسماعیلی، محبوبه (1387)، «انگلستان و گسترش فرقۀ بهائیت در ایران، با تأکید بر عصر پهلوی»، تاریخ‌پژوهان، ش16، ص 4-28.
افراسیابی، بهرام (1366)، بهائیت به روایت تاریخ، تهران: پرستش.
افراسیابی، بهرام (1368)، تاریخ جامع بهائیت (نوماسونی)، تهران: سخن.
انتظاری، امید (1386)، «بهائیت در آینه اسناد»، مجله زمانه، ش61، ص 79-83.
بختیاریزاده، علی (1381)، نقش سیاسی و اقتصادی شبکه بهائیت در حکومت پهلوی دوم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم سیاسی، تهران: دانشگاه امام صادق؟ع؟.
‌‌بلیکی، نورمن (1396)، طراحی پژوهشهای اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نی.
بیکر، ترز ال (1394)، نحوۀ انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: نی.
پیت، ریچارد؛ هارت‌ویک، الین (1384)، نظریههای توسعه، ترجمه مصطفی ازکیا و رضا صفری شالی و اسماعیل رحمانپور، تهران: لویه.
تامسون، کنت؛ و دیگران (1381)، دین و ساختارهای اجتماعی (مقالاتی در جامعهشناسی دین)، ترجمه علی بهرامپور و حسن محدثی، تهران: کویر.
جانسون، چالمرز (1363)، تحول انقلابی، ترجمه حمید الیاسی، تهران: امیرکبیر.
چمنخواه، لیلا (1391)، بهائیت و رژیم پهلوی، تهران: نگاه معاصر.
حسنلو، امیرعلی (1386)، «شکلگیری بهائیت و پیوند با صهیونیسم»، نشریه مشرق موعود، ش3، ص181-200.
حسنلو، امیرعلی (1394)، استبداد، استعمار و بهائیت، قم: مرکز مدیریت حوزههای علمیه.
حسینی طباطبایی، مصطفی (1380ماجرای باب و بهاء، تهران: روزنه.
حقدار، علیاصغر (1395)، مدرناندیشان ایرانی و بهائیت، تهران: باشگاه ادبیات.
خزائی، مهدی (1397)، ایدئولوژی بهائیت، همدان: دانشجو.
خسروپناه، عبدالحسین (1388)، «سیر انتقادی در تاریخ و باورهای بهائیت»، کتاب نقد، ش53- 52، ص13-60.
راوندی، مرتضی (1382)، تاریخ اجتماعی ایران؛ فرقههای مذهبی در ایران، جلد نهم، تهران: روزبهان.
زاهد زاهدانی، سعید (1394)، بهائیت در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ساعی، احمد (1388)، «نقد و ارزیابی نظریه نظام جهانی: موافقان و منتقدان»، فصلنامه مطالعات سیاسی، ش5، ص 1-25. 
شریفی، سعید (1390)، «بهائیت و سیاست»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش32، ص120-147.
شریفی‌شکوه، زینب (1397)، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، فرهنگ پژوهش، ش 33، ص 127- 148.
شفا، امانالله (1349)، نامهای از سنپالو (بابیت و بهائیت)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
شمیم، علیاصغر (1374)، ایران در دورۀ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمۀ اول قرن چهاردهم مهشیدی)، تهران: مدبر.
شیرازی، حبیبالله؛ امینی، علیرضا (1382)، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران از دوران قاجاریه تا رضاشاه (1320 ش-1209ق)، تهران: قومس.
عبداللهیف، فتحالله (1336)، گوشهای از مناسبات روسیه و ایران و سیاست انگلستان در ایران- در آغاز قرن نوزدهم، ترجمه غلامحسین متین، تهران: ستاره.
عموئی، مرتضی (1396)، در مرز سنت و مدرنیته؛ جستارهایی در باب بابیگری، بهائیگری و پاک دینی، تهران: باشگاه ادبیات.
فشاهی، محمدرضا (1386)، از گاتها تا مشروطیت (گزارشی کوتاه از تحولات فکری و اجتماعی در جامعۀ فئودالی ایران)، تهران: گوتنبرگ.
فشاهی، محمدرضا (1394)، واپسین جنبشهای قرون وسطایی در دوران فئودال، تهران: فردوس.
فضائی، یوسف (1351)، تحقیق در تاریخ و فلسفۀ بابیگری، بهائیگری و کسرویگرایی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی فرخی.
فوران، جان (1380)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
قبادزاده، ناصر (1381)، روایتی آسیبشناختی از گسست نظام و مردم در دهۀ دوم انقلاب، تهران: فرهنگ گفتمان.
کرزن، جورج (1367ایران و قضیۀ ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات شرکت علمی و فرهنگی.
کرسول، جان دبلیو (1373)، طرح پژوهش: روشهای کیفی، کمی و ترکیبی، ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوسی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
کسروی، احمد (1355)، بهائیگری، تهران: فرخی.
کوزنتسوا، ن.آ.ر (1358)، پیرامون تاریخ نوین ایران: اوضاع سیاسی و اقتصادی-اجتماعی ایران (در پایان سدۀ هجدهم تا نیمۀ نخست سدۀ نوزدهم میلادی)، ترجمه سیروس ایزدی، تهران: بینالملل.
الگار، حامد (1396)، دین و دولت در ایران: نقش علما در دورۀ قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
گلدتورپ، جی.ای (1373)، جامعهشناسی کشورهای جهان سوم (نابرابری و توسعه)، ترجمه جواد طهوریان، مشهد: چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی. 
موسوی اردبیلی، عبدالکریم (1348)، جمال ابهی، تهران: انتشارات جهان.
میبدی، محمد؛ زارع، رحمان (1391)، «بررسی نقش علما در برخورد با مسئله بابیت و بهائیت»، تاریخ در آینه پژوهش، ش2، ص 85- 98.
نبوی رضوی، مقداد (1398)، اندیشۀ اصلاح دین در ایران؛ مقدمهای تاریخی، تهران: شیرازۀ کتاب ما.
نجفی، محمدباقر (1357)، بهائیان، تهران: نشر کتابخانه طهوری.
نورمحمدی، مهدی (1390)، شیخیه و بابیه در ایران، تهران: نگاه.
نوری، هادی (1395)، «تبیین تاریخی-اجتماعی تجزیۀ سرزمینی ایران در عصر قاجار»، جامعهشناسی تاریخی، ش1، ص 299-263.
نیکو، حسن (1390)، فلسفه نیکو، به‌اهتمام علی امیر مستوفیان، تهران: راه نیکان.
همیلتون، ملکم (1398)، جامعهشناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: ثالث.
ویلسون، برایان؛ کرسول، جیمی (1387)، جنبشهای نوین دینی (محدودیتها و امکانات)، ترجمه محمد قلیپور، مشهد: مرندیز.
یین، رابرت. کی (1376)، طرح تحقیق و روشهای موردپژوهی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: آینده پویان.
‌Alter, SN. (1923), Studies in Baha'ism, Beirut: American Press.
Buck, C. (1996). Rituals in Babism and Baha'ism. International Journal of Middle East Studies, 28(3), 418–422. Retrieved from.
‌Buck, C. (2020), Baha'i Faith: The Basics,Londen: Routledge: 1st edition.
Griffin, Larry. (1993). “Narrative, Event-Structure Analysis and Causal Interpretation in Historical Sociology.” American Journal of Sociology, 98(5), 1094–1133.
Hartz, P. (2009), Baha'i Faith (World Religions), New York: Chelsea House Publishers.
‌Lawson, T. (2012), “Baha'i religious history”, Journal of Religious History, Vol 36, No 4, pp 463- 470.
Smith, P. (2008), an introduction to the Baha'i faith (Introduction to Religion), Cambridge university press.
Vail, A. R. (1914). “Baha'ism – A Study of a Contemporary Movement.” Harvard Theological Review, 7(3), 339–357.