پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

نمادگرایی اسب در مهرپرستی: بررسی نقش و اهمیت آن در ایران باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترای باستان‌شناسی دوره اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jrr.2025.523387.2281
چکیده
بازتاب باورها و آیین‌های کهن در قالب کنایه، تلمیح و نماد، یکی از ویژگی‌های برجستهٔ آثار ادبی فارسی -چه در متون کلاسیک و چه در ادبیات عامیانه- است. در میان نمادهای گوناگون، اسب جایگاهی ویژه در فرهنگ ایران باستان دارد؛ جایگاهی که هم در کارکردهای عملی آن در جنگ‌ها و مأموریت‌های مهم، و هم در نمودهای نمادین آن در ادبیات دینی (ودایی و زرتشتی) و به‌عنوان مرکب خدایان و فرشتگان، جلوه‌گر می‌شود. اهمیت اسب در آیین میترا -آیینی که بعدها به اروپا راه یافت و بر شیوهٔ زندگی شوالیه‌های رومی نیز اثر گذاشت- به‌روشنی دیده می‌شود.
این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل بار معنایی نماد اسب در آیین مهر و تبیین جایگاه آن در ایران باستان، به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد:
۱. نماد اسب در آیین مهر چه معانی و دلالت‌هایی داشته است؟
۲. اهمیت اسب در فرهنگ ایران باستان بر چه مبنایی استوار بوده است؟
این پژوهش با استناد به کهن‌ترین گزارش‌های تاریخی، منطقهٔ کیلیکیه در آسیای صغیر را به‌عنوان یکی از مراکز اصلی آیین میترا بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اسب در اسطوره‌های ایران باستان، افزون بر دوگانگی نمادینِ مرگ و زندگی، در بسیاری از فرهنگ‌ها و ادیان، به‌صورت نماد خورشید و پیروزی نیز نمود یافته است. در پایان، پژوهش حاضر به این نتیجه می‌رسد که در باورهای قومی و اساطیری، اسب نمادی از نجابت خانوادگی و آمادگی برای خدمت در هر دو عرصهٔ صلح و جنگ تلقی می‌شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Symbolism of the Horse in Mithraism: An Examination of its Role and Importance in Ancient Iran

نویسنده English

neshat mottaghi
PhD Candidate in Islamic Period Archaeology, Department of Archaeology, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran
چکیده English

The reflection of ancient beliefs and rituals through metonymy (kināyah), allusion (talmīḥ), and symbolism is one of the prominent features of Persian literary works — both in classical texts and in folk literature. Among various symbols, the horse holds a special place in ancient Iranian culture; a place that is manifested both in its practical functions in wars and important missions, and in its symbolic representations in religious literature (Vedic and Zoroastrian) as the mount of gods and angels. The importance of the horse in the Mithraic cult — a cult that later spread to Europe and influenced the way of life of Roman knights — is clearly evident.
This research, aiming to investigate and analyze the signification of the horse symbol in the Mithraic cult and to explain its status in ancient Iran, answers the following questions: 1) "What meanings and connotations did the horse symbol have in the Mithraic cult?" 2) "On what basis was the importance of the horse founded in Persian (i.e. ancient Iranian) culture?" This study, drawing on the oldest historical reports, examines the region of Cilicia in Asia Minor as one of the main centers of Mithraism. The research findings indicate that in the myths of Persia (i.e. ancient Iran), beyond the symbolic duality of death and life found in many cultures and religions, the horse also appeared as a symbol of the sun and victory. In conclusion, the present research finds that in ethnic and mythological beliefs, the horse was considered a symbol of family nobility and readiness to serve in both peace and war.

کلیدواژه‌ها English

Mithra
Mithraism
Zoomorphic representation
horse
اشمیت، رودریگز (1385)، اسامی خاص با ریشۀ ایزد میترا در دین مهر در جهان باستان. (مجموعۀ گزارش‌های دومین کنگره بین‌المللی مهرشناسی)، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ایران.
امینی، مریم (1380)، پژوهشی نو در میترا پرستی: کیهان‌شناسی و نجات رستگاری در دنیای باستان، پدیدآورنده: دیوید اولانسی، تهران: نشر چشمه.
پارسازاده، عبدالعلی (1395)، آیین مهر بن‌مایۀ ادیان، چاپ سوم، تهران: انتشارات آرون.
پورشریعتی، پروانه (1392)، «مهرپرستی و ساختارهای اجتماعی و آرمانی عیاری در حماسۀ سمک عیار»، ایران‌نامه، ش2، ص84-103.
پورداوود، ابراهیم (1394)، یشت‌ها، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
تفضلی، احمد (1354)، مینوی خرد، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
جعفری، محمود (1382)، «اسب و باران ‌سازی در اساطیر ایران باستان»، نشریۀ مطالعات ایرانی، ش4، ص53-60.
جنسن، هورست وولدمار (1359)، تاریخ هنر، ترجمه: پرویز مرزبان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
رضاییان ابرقویی، علی‌رضا؛ و دیگران (1398)، «تأثیرات میتراییسم بر مسیحیت و پیامدهای اجتماعی آن»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش2، ص177-206.
رضی، هاشم (1380)، آیین پررمز و رازهای میترایی (رازهای میترا)، پدیدآورنده: فرانس کومون، تهران: بهجت.
روشن‌ضمیر، بهرام (1395)، «پرستش میترا در ایران پیش از ساسانیان»، فصل‌نامۀ جدید جندی‌شاپور، ش7، ص23-40.
عابد، ندا (1388)، «اسب، اسطوره، نماد: نگاهی به کتاب شبرنگ بهزادی، نوشتۀ سودابه فضایلی». نشریۀ آزما. ش69، ص19.
عبدلی مسینان، آتنا؛ ده‌پهلوان، مصطفی؛ سید، محمود (1403)، «آیین مهر و میتراییسم: منشأ روشن یا بریکولاژ مذهبی»، پژوهش‌های ادیانی، ش23، ص160-196.
عسگری، زهرا؛ قاسم‌زاده، سیدعلی؛ قافله‌باشی، سید‌اسماعیل (1399)، «کهن‌الگوی قربانی در آیین‌های مهرپرستی و زرتشتی با محوریت قربانی شدن گاو»، دوماهنامۀ فرهنگ و ادبیات عامه، ش31، ص73-95.
فکوهی، ناصر (1392)، تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، تهران: نشر فی.
کریستن سن، آرتور (1336)، کیانیان، ترجمه: ذبیح‌الله صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کریستن سن، آرتور (1345)، مزدا پرستی در ایران قدیم، ترجمه: ذبیح‌الله صفا، تهران: دانشگاه تهران.
کویاجی، جهانگیر (1388)، رستم در افسانه و تاریخ، در بنیادهای اسطوره و حماسۀ ایران، گزارش و ویرایش: جلیل دوست خواه، چاپ سوم، تهران: آگه.
گشتاسب، فرزانه؛ مزداپور، کتایون (1394)، «تأثیر کنش‌های سه‌گانۀ ایرانِ باستان بر رموز آیین تشرف عیاران»، مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامۀ انجمن ایرانی تاریخ، ش23، ص67-86.
متقی، نشاط؛ عسگرپور، وحید؛ برفی، سیروس (1402) «اسب و اوستا؛ تأملی بر یافته‌های محوطۀ تنگۀ آبپای فراشبند در پرتو رستاخیز دین زرتشت»، پژوهش‌های ادیانی، ش22، ص29-58.
موسوی کوهپر، سیدمهدی؛ آریامنش، شاهین (1398)، «تطور ارجمندی اسب نزد هندی ایرانیان، پیش و پس از مهاجرت»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش9، ص297-319.
وامقی، ایرج (1379)، «تأثیر تمدن ایران باستان بر دیگر حوزه‌های تمدنی»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، ش162 و 161، ص4-11.
هرودت (1340)، تاریخ، جلد چهارم، ترجمه با مقدمه و توضیحات: هادی هدایتی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
Artamonov, M. (1966). Sokrovishcha Skifskikh Kuganov Sobranii Gosudarstvennogo Ermitazha. Leningrad: Izd-vo Ermitazha.
A skarpour, V., Khalili, M., Mottaghi, N., Sangari, E., & Moghaddas, A. (2021). Bull sacrifice at Esfanjan: A case of ritual syncretism. Iranica Antiqua, 56, 171–190.
Andrés-Toledo, M. A. (2015). Primary sources: Avestan and Pahlavi. In M. Stausberg, Y. S.-D. Vevaina, & A. Tessmann (Eds.), The Wiley Blackwell companion to Zoroastrianism (pp. 519–528). Oxford University Press.
Azarandaz, A., & Bagheri, M. (2024). The influence of the Mihr Yast on two Parthian Manichaean hymns. Language Studies, Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS), Biannual Journal, 15(1), 1–25.
Beck, R. (2000). Ritual, myth, doctrine, and initiation in the mysteries of Mithras: New evidence from a cult vessel. Journal of Roman Studies, 90, 145–180.
Curtius, Q. (1971). History of Alexander (J. C. Rolph, Trans.; Vol. 1, Book 4). Harvard University Press.
Grenet, F. (2015). Zoroastrianism in Central Asia. In M. Stausberg, Y. S.-D. Vevaina, & A. Tessmann (Eds.), The Wiley Blackwell companion to Zoroastrianism (pp. 146–186). Wiley Blackwell.
Gordon, R. L. (2015). From Mithra to Roman Mithras. In M. Stausberg, Y. S.-D. Vevaina, & A. Tessmann (Eds.), The Wiley Blackwell companion to Zoroastrianism (pp. 451–455). Oxford University Press.
Humbach, H. (2015). Mithra in India and the Indian Magi. In T. Saghebfar (Trans.), Études mithriaques: Actes du 2e congrès international.
Shahsavari, M., & Mousavi Kouhpar, S. M. (2023). The deity of Mithra / Mehr and its relationship with Sasanian Zoroastrianism: A look at some seals with the image of Mithra / Mehr. Pazhohesh-ha-ye Bastan-shenasi Iran, 13(37), 223–245.
Shapur Shahbazi, Alireza (1987), Asb I. in pre–Iran, Encyclopaedia Iranica, vol.II, 1987, p.725.
Skjaervo, P. O. (2008). The hours in Indo–Iranian mythology. Journal of the American Oriental Society, 128, 295–302.
Jamison, S. W., & Brereton, J. P. (Trans.). (2014). The Rigveda: The earliest religious poetry of India (3 vols.). Oxford University Press.
Mark, J. J. (2020, February 11). Mithra. World History Encyclopedia. Retrieved from https://www.worldhistory.org/Mithra/
Pourshariati, P. (2008). Decline and fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Persian conflict before the Arab conquest. London: I.B. Tauris.