پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

سیر نگرش منابع فرقه‌شناسی به مزدکیه تا پایان سدۀ هفتم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
آرش آقاجانپورگزافرودی 1
ابراهیم باوفای دلیوند 2
عسکر بهرامی 3
میرزامحمد حسنی 4
1 گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه تاریخ، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
3 دانشیار بنیاد دایره المعارف اسلامی (دانشنامه جهان اسلام)، تهران، ایران
4 گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران
10.22034/jrr.2025.529931.2284
چکیده
ملل و نحل‌نویسی، به‌عنوان شاخه‌ای از تاریخ‌نگاری مذهبی در قرون اسلامی، بازتاب‌دهندۀ تقابل‌های ایدئولوژیک آن دوره است. در این میان، فرقهٔ مزدکیه به‌سبب آموزه‌های اجتماعی جنجال‌برانگیز خود، همواره در کانون توجه این منابع قرار داشته‌اند. این پژوهش با طرح این پرسش اصلی آغاز می‌شود که نگرش ملل و نحل‌نویسان تا پایان سدهٔ هفتم هجری نسبت به مزدکیه چگونه بوده و چه عواملی در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. از نظر ماهیت، تحقیق حاضر تاریخی-تحلیلی و از نظر شیوۀ گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است. پژوهش با مطالعۀ انتقادی نُه متن کلیدی فرقه‌شناسی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نگرش به مزدکیه در این متون ثابت و یکسان نبوده، بلکه متأثر از بستر سیاسی-مذهبی دوران هر مؤلف شکل گرفته است. مهم‌ترین دستاورد این تحقیق، کشف الگوی گفتمانی مشترک در نسبت دادن اتهام ثنویت، اباحی‌گری و تناسخ به مزدکیه است؛ اتهاماتی که هدفی جز طرد دگراندیشان و تضعیف رقبای مذهبی نداشته‌اند. این پژوهش همچنین به تمایز روشن میان «مزدک تاریخی» و «مزدکِ برساختۀ متون فرقه‌شناسی» دست یافته و نشان می‌دهد که روایت این متون بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، بازتاب‌دهندۀ رقابت‌های گفتمانی حاکم بر جهان اسلام است.
کلیدواژه‌ها
مزدکیه
ملل و نحل
فرقه‌شناسی
سیر نگرش

موضوعات

عنوان مقاله English

The Evolution of the Perspective in the Sources of Studies on Sects on Mazdakism up to the End of the 7th Century AH

نویسندگان English

Arash Aghajanpourgazfroudi 1
Ebrahim Bavafadalivand 2
Askar Bahrami 3
Mirza Mohammad Hassani 4
1 Department of History,SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of History, Ra.C., Islamic Azad University, Rasht, Iran
3 Associate Proressor of Islamic Encyclopedia Foundation (Encyclopedia if the Islamic World), Tehran, Iran
4 Department of History, Sha.C., Islamic Azad University, Shahrood, Iran
چکیده English

Authoring about religions and sects (al-milal wa al-niḥal), as a branch of religious historiography in the Islamic centuries, reflects the ideological confrontations of that period. Among these, the Mazdakite sect, due to its controversial social teachings, has always been a central focus of these sources. This research begins with the main question: what was the perspective of those wo author about religions and sects towards Mazdakism up to the end of the 7th century AH, and what factors were effective in its formation? In terms of nature, the present study is historical-analytical, and in terms of data collection method, it is library-based. The research was conducted through a critical study of nine key texts dealing with studies on religions and sects. The findings indicate that the attitude towards Mazdakism in these texts was not static and uniform; rather, it was shaped by the political-religious context of each author's era. The most significant achievement of this research is the discovery of a common discursive pattern in attributing accusations of dualism, antinomianism (ibāḥiyya), and metempsychosis (tanāsukh) to the Mazdakites — accusations aimed at nothing other than the exclusion of dissenters and the weakening of religious rivals.
This study also clearly distinguishes between the "historical Mazdak" and the "Mazdak concocted by texts dealing with studies on sects" demonstrating that the narrative of these texts reflects the discursive competitions prevalent in the Islamic world more than it reflects reality.

کلیدواژه‌ها English

Mazdakism
milal wa niḥal [relions and sects]
Sectarian Studies
Evolution of Perspective
ابن‌اثیر، علی ‌بن محمد (1382)، تاریخ کامل، ترجمه: حمیدرضا آژیر، تهران: اساطیر.
ابن‌الندیم، محمد ‌بن اسحق (1366)، کتاب الفهرست، ترجمه و تحقیق: محمدرضا تجدد، تهران: امیرکبیر.
ابن‌حزم، علی ‌بن احمد (1416ق)، الفصل فی الملل و‌الأهواء النحل، تحقیق: محمد ابراهیم و عبد الرحمن عمیره، بیروت: دارالجیل.
ابوالمعالی، محمد (1376)، بیان ‌الأدیان، تصحیح: عباس اقبال آشتیانی و محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: روزنه.
اسفراینی، ابی‌المظفر (بی‌تا)، التبصیر فی‌ الدین وتمییز الفرقة الناجیة عن ‌الفرق الهالکین، تصحیح : محمد زاهد ‌بن الحسن‌ الکوثری، قاهره: مکتبة الازهریة للتراث.
اشعری، سعد ‌بن عبدالله (1360)، المقالات والفِرق، تصحیح: محمدجواد مشکور، تهران: علمی و فرهنگی.
آقانوری، علی (1382)، «درآمدی بر شناخت مشهورترین آثار ملل و نحل» (ویژگی‌ها و کاستی‌ها)، مجله پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، ش5، ص166-195.
بغدادی، ابومنصور (1388)، ترجمه الفرق بین ‌الفرق در تاریخ مذاهب اسلام، به‌اهتمام: محمدجواد مشکور، چاپ ششم، تهران: اشراقی.
پورشریعتی، پروانه (1399)، افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی، ترجمه: آوا واحدی نوایی، ویراستار علمی: پدرام جم، تهران: نشر نی.
تفضلی، احمد (1398)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به‌کوشش: ژاله آموزگار، چاپ هشتم، تهران: سخن.
دریایی، تورج (1397)، امپراتوری ساسانی، ترجمه: خشایار بهاری. تهران: فرزان روز.
دنیل، التون (1389)، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی.
راشد محصل، محمدتقی (1385)، زند بهمن یسن: ترجمه و تصحیح، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
راشد محصل، محمدتقی (1389)، دینکرد هفتم: تصحیح متن، آوانویسی، نگارش فارسی، واژه‌نامه و یادداشت‌ها، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهبازی، علیرضاشاپور (1398)، تاریخ ساسانیان، ترجمۀ بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسۀ آن با تاریخ بلعمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شهرستانی، محمد (1361)، توضیح الملل: ترجمۀ کتابِ الملل و النِحل، ترجمه: مصطفی خالقداد هاشمی، تصحیح: محمدرضا جلالی نائینی، چاپ سوم، تهران: اقبال.
صدیقی، غلامحسین (1372)، جنبش‌های دینی ایرانی در قرن‌های دوم و سوم هجری، تهران: پاژنگ.
طبری، محمد‌ بن جریر (1353)، تاریخ الرسل والملوک، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
فخر رازی، محمد‌‌ بن عمر (1993م)، اعتقادات الفرق ‌المسلمین والمشرکین، تحقیق: محمد زینهم محمد عزب، قاهره: مکتبة مدبولی.
فرنبغ دادگی (1395)، بندهش، گزارنده: مهرداد بهار، چاپ پنجم، تهران: توس.
کریستن سن، آرتور امانوئل (1374)، سلطنت قباد و ظهور مزدک، ترجمه: احمد بیرشک، تهران: طهوری.
مادلونگ، ویلفرد (1399)، فرقه‌های اسلامی، ترجمه: ابوالقاسم سرّی، چاپ چهارم، تهران: اساطیر.
مسعودی، ابو‌الحسن (1389)، التنبیه والاشراف، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
ملطی، محمد (1993م)، التنبیه والرد علی أهل الأهواء والبدع، تصحیح: محمد زینهم محمد عزب، القاهره: مکتبة مدبولی.
نرشخی، محمد بن جعفر (بی‌تا)، تاریخ بخارا، ترجمه: ابونصر احمد ‌بن محمد ‌بن نصر‌ القُباوی، تصحیح: مدرس رضوی، تهران:کتابفروشی سنائی.
نظام‌الملک، حسن (1394)، سیاست‌نامه، تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر.
نوبختی، حسن (1396)، فِرق الشیعة، ترجمه: محمدجواد مشکور، تهران: علمی و فرهنگی.
نولدکه، تئودور (1400)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه: عباس زریاب، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
یعقوبی، احمد بن اسحق (1382)، تاریخ یعقوبی، ترجمه: محمد‌ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
Altheim, F. (1963). Mazdak and Porphyrios. History of Religions, 3(1), 1–25.
Crone, P. (1994, July). Zoroastrian communism. Comparative Studies in Society and History, 36(3), 447–462.
Crone, P. (1991). Kavād’s heresy and Mazdak’s revolt. Iran, 29, 21–42. British Institute of Persian Studies.
Gil, M. (2012, April). King Qubādh and Mazdak. Journal of Near Eastern Studies, 71(1), 75–90. The University of Chicago Press.
Joshua the Stylite. (1882). The Chronicle of Joshua the Stylite (W. Wright, Trans.). Cambridg.