یک سند چینـی نویافته مانوی و مدارک وابسته از ناحیه شیاپو پرتوی نو بر مطالعات مانوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه ادیان شرق، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد ارتباط تصویری ، دانشگاه آزاد تهران

چکیده

جستار حاضر، در مقام نخستین نوشته فارسی در این زمینه، سه دست‌نویس نویافته چینی را معرفی و تفسیر می‌کند که در سال 2008، در ناحیه شیاپو، استان فوجیان در جنوب شرقی چین، کشف شده‌اند. یکی از این اسناد، مانوی است و دو دست‌نوشته دیگر غیرمانوی، اما در باب کیش مانوی و مانویان چین. این میراث مهم که بسیار قدیمی است و اصل آنها حتی به دوران سونگ و تانگ باز می‌گردد، جلوه‌هایی نو از مانویت با ویژگی‌های چینی را به نمایش می‌گذارند و نمایشگر نفوذ مانویت در بطن مذهب مردم چین و هم‌آمیغی با آیین‌های دائویی و بودایی هستند. در این مقاله برخی تحلیل‌های پیشین اصلاح شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Newly Found Chinese Manichaean Document and Related Writings from Xiapu Region. New Light on the Manichaean Studies

نویسندگان [English]

  • Mohammad Shokri-Foumeshi 1
  • Sonia Mirzaei 2
1 Assistance Professor, Faculty of Eastern Religions, University of Religions and Denominations
2 M.A of Visual Communications, Islamic Azad University, Tehran
چکیده [English]

This paper, as the first Persian writing in this context, tries to introduce, present and comment on three newly found Chinese documents discovered in 2008 from the Xiapu county in Fujian province, southeastern of China. One of them is Manichaean and two others are non-Manichaean but about the Manichaeism and the Chinese Manichaeans. This important heritage, some of which are very old and even go back to the Song and Tang periods, illustrates new effects of Manichaeism with the Chinese characteristics and shows the Manichaean influences on the Chinese popular thoughts on the one hand and the combination of this religion with Taoism and Buddhism on the other. Here, some previous commentaries have been corrected.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Manichaeism
  • Xiapu
  • Chinese Manichaean manuscripts
  • Taoism
  • Buddhism

کشف غیرمنتظره بازمانده‌های مانوی، در دو دهه اخیرِ در چین، پژوهش‌های مربوط به کیش مانوی را به شکلی باورنکردنی دگرگون کرده است. در میان این نویافته‌های بسیار ارزشمند که نمایانگر جلوه‌هایی نو از مانویت است، آثاری که در سال 2008 میلادی در شیاپو (Xiápŭ)، شهرستان نینگ‌دِ (Níngdé) در شمال ‌شرقی استان فوجیان، کشف شده اهمیت ویژه‌ای دارد؛ میراثی که به سه گروه، آثار نوشتاری، معماری و هنری تقسیم می‌شود و در حقیقت متعلق به آن دسته از مانویانی است که برای بقا و گسترش آموزه‌هایشان به جنوب شرقی چین کوچ کرده و به‌ناچار با ادیان بومی، بودایی و دائویی ادغام شده‌اند.

این نوشتار قصد دارد پس از شرح مختصری از تاریخ کشف آثار، سه سند از دست‌نوشته‌های این مجموعه بزرگ را معرفی و تفسیر کند.[1] مجموعه دست‌نوشته‌های مزبور که شمارشان حدود 520 برگ است و به 25 گونه تقسیم می‌شود (Kósa, 2013-2014: 12-14) در اواخر قرن هجده و اوایل قرن بیست میلادی از روی اسناد قدیمی رونویسی شده است. برخی از این اسناد به دوره سونگ (Sòng؛ 960-1279) و تانگ (Táng؛ 618-907) باز می‌گردد.

1. کشف دست‌نوشته‌ها و پیشینه تحقیقات

در سال 2008، شماری دست‌نویس در حوالی دهکده شَنگ‌وَن (Shàngwàn) در بخش بایَنگ (Băiyáng) واقع در ناحیه شیاپو شناسایی شد. این میراث را مدیر موزه شیاپو و همکارانش کشف کردند. در فاصله ماه‌های مارس و مه 2009، گروهی از محققان شهرستان نینگ‌دِ، طی مطالعاتی باستان‌شناسانه عمارتی را یافتند که در دوران حکومت دودمان سونگ، معبدی مانوی بوده است. این محققان در بازدید از آنجا شماری دست‌نوشته شناسایی کردند که در اختیار استادان دینی بخش بوده است (Ibid.: 9-10).

گزارش بررسی‌های اولیه را چِن جینگو (Chén Jìnguó) و وو چون‌مینگ (Wú Chūnmíng) در کنفرانس تایوان و دانشگاه شیامِن (2009) داده‌اند و ما شیائوهِه (Mă Xiăohè) نیز تعدادی از دست‌نوشته‌ها را در هفتمین همایش بین‌المللی مطالعات مانوی منتشر کرده است (Ma, 2009: 181-199). نخستین گزارش کامل منابع نوشتاری و بقایای تصویری در گزارش چِن جینگو و لین یون (Yún Lín) در سال 2010 منتشر شده است (Kósa, 2013-2014: 10; Jinguo and Yun, 2010: 343-389).

2. ماهیت دست‌نوشته‌ها

اسناد مانوی شیاپو نمایشگر بُن‌مایه‌های اصلی مانوی هستند که در بطن مذهب مردم چین حفظ شده است؛ دینی که با جذب عناصر متنوعی از اندیشه‌های دائویی، بودایی و ادیان بومی به حیات خویش در جنوب شرقی چین ادامه داد. شمار اندکی از این اسناد در اصل مدارکی غیرمانوی است که در باب مانویان و کیش مانوی گزارش‌های فوق‌العاده ارزشمندی در اختیار متخصصان قرار می‌دهد. یکی از این نوشته‌ها اثری در حقیقت دائویی و متعلق به «آیین تندر»[2] است.

3. اسناد

3. 1. سپنتانگاشته معبد کوهستان مِهر

سپنتانگاشته (دست‌نوشته مقدسِ) معبد کوهستان مِهر سندی مطلقاً مانوی است که در آن برخی شخصیت‌های مانوی با بلندمرتبگان دائویی و بودایی یکی انگاشته شده‌اند. معادل چینی این ایزدان در جدول بخش 4-1 فهرست شده است.

    《乐山堂神记》

太上本师教主摩尼光佛

电光王佛、夷数;如来、净风、先意如来、天地化身卢舍;那佛、北方镇天真武菩萨、法相惠明;如来、九天贞明大圣、普庵祖师、观音;势至二大菩萨、太上三元三品三官大;帝:上元一品天官锡福紫微大帝、中元二;品地官赦罪清虚大帝、下元三品水官;解厄洞阴大帝、三天教主张大真人、三;衙教主灵宝天尊、勅封护国太后元;君。~◎本坛明门都统威显灵相;感应兴福雷使真君济南法主四九真;人、移活吉思大圣、贞明法院三十六员;天将、七十二大吏兵、雄猛四梵天王、俱孚;元帅、嗪皎明使。灵源传教历代宗祖;◎胡天尊祖师、胡古月祖师、高佛日祖师;乐山堂开山地主孙绵大师、玉林尊者;陈平山尊者、张德源尊者、上官德水尊者。
(Ma, 2009: 244-245)

«سپنتانگاشته معبد کوهستان مِهر»

برترین سالار، آموزگار ازلی، راهبر دین: مانی بودای روشنی

شهریار بودای آذرخش [[= پدر بزرگی]][3]؛ عیسی تَتْهاگَتَه؛[4] باد پاک [[= روح‌القدس]]؛ اندیشه ازلی تتهاگته (= انسان قدیم)؛ کالبد دگرساز آسمان و زمین ـــ وَیروچَنَه بودا (VairocanaBuddha = ستون روشنی)[5]؛ نگاهبان ربع شمالی آسمان ــــ رزمجوی کاملْ بودهیستَوَه [[= روح زنده (؟)]]؛ فرّ خِرد قانون روشنی[6] تتهاگته (= مَنوهمِد روشن)؛ راستی‌گر بزرگ و قدیس درخشانِ نُه آسمان؛ استاد پوآن (Pŭān)؛ دو بودهیستَوَة بزرگ ـــ اَوَلُکیتشوره (Avalokiteśvara = ایزد خروش) و مَهاسْتْهامَپْراپْتا (Mahāsthāmaprāpta = ایزد پاسخ)؛ والاترین فرمانروایانِ سه منزلت [[و]] سه دیوان‌سالار آغازین: برترینِ نخستین صاحب‌منصبان آغازین [[که در]] آسمان [[جای دارد]] ـــ [[همان]] امپراتور ظرایف ارغوانی[7] که شادی اعطا کند؛ دومین صاحب‌منصب آغازینِ زمین [[که]] در میانه [[جای دارد]] ـــ [[همان]] امپراتور بی‌آلایشی که از بِزه برهانَد؛ سومین صاحب‌منصب آغازینِ آب [[که]] در مکان زیرین [[جای دارد]] ـــ [[همان]] امپراتور مادینگیِ باطنی که بلایا بگرداند؛ استاد ازلیِ سه آسمان[8] ـــ جانگِ (Zhāng) کاملِ بزرگ؛ استاد ازلیِ سه دیوان‌سالاری ـــ گوهر مینوی [[که]] شایسته بهشت [[است]]؛ شهبانو الاهه مادر [[= مادر زندگان (؟)]] که با فرمانی پاسداری از این سرزمین را پذیرفت. ~◎ حکمرانِ دروازه درخشانِ محرابمان ـــ که در شکوه، نشانه‌های قدسی را نشان دهد، خداوندگار کامل فرستاده تندر که همیاری کند و بر نیک‌بودگی بیفزاید ـــ پیشوای دینی جینَن[9] ـــ نامیرای چهار نُه [[؟]] (= لین‌دِنگ Lín Dèng)؛ قدیس بزرگ یی‌هوجی‌سیِ (Yíhuójísī)؛ در دین‌خانه [[ایزدکده؟]] درخشان و استوار: سی‌وشش سردار آسمانی؛ هفتاد و دو سالار بزرگ؛ چهار شهریار [[= فرشته]] دلیر خارجی [[و]] آسمانی؛ فرمانده جوفو (Jùfú = فرشته یاکوب)؛ پیغام‌بر روشنی چین‌جیائو؛ پدران پیشینِ تبلیغ ازلی [و] مینوی [[که]] به تواتر [[آمده‌اند]]: ◎ استاد هو تیَن‌زون (Hú Tiānzūn)، استاد هو گویو (Hú Gŭyuè)، استاد گائو فوری (Gāo Fórì)، بنیان‌گذار لِشان‌تانگ (= معبد کوهستان مهر) ــ استاد سُن‌میَن (Sūn Mián)، یولینِ (Yùlín) عالی‌قدر، چِن پینگ‌شانِ (Chén Píngshān) گرامی، جانگ دی‌یوئَنِ (Zhāng Déyuán) عالی‌مقام، شَنگ‌گوان‌دِشویِ (Shàngguān Déshuĭ) ارجمند (ibid.).

تفسیر

نخستین نکته در تفسیر این قطعه این است که در همان ابتدای متن تثلیث مانویِ «پدر» (شهریار بودای آذرخش)، «پسر» (عیسی تتهاگته)، و «روح‌القدس» (باد پاک) آمده است؛ نکته‌ای که تاکنون هیچ‌یک از متخصصان مانوی بدان اشاره نکرده‌اند. علت این امر احتمالاً به تحلیل مترجم چینیِ متن اصلی برمی‌گردد، در جایی که ما شیائوهه (Ma, 2009: 245)، نخستین ویراستار آن، Diànguāng wángfó 电光王佛 «شهریار بودای آذرخش» را، احتمالاً به دلیل وجود صفت «آذرخش»، به‌اشتباه دوشیزه روشنی در نظر گرفته است. نکته کلیدی در این بازشناسیِ متن‌شناسانه به توالی ذکر این سه شخصیت و آنگاه به وجود «باد پاک» که بلافاصله پس از عیسی می‌آید، برمی‌گردد. باد پاک بی‌هیچ تردیدی همان سغدی zprṭ wʾṭ و فارسی میانه wcydwʾd «روح‌القدس» است.[10] کاملاً محتمل است که نویسنده متن چینی تحت تأثیر ادبیات پارتی مانوی بوده باشد، از آن‌رو که صفت «روشن» (در متن چینی: «آذرخش») برای پدر بزرگی نه در متون فارسی میانه مانوی (به صورت پدر بزرگی)، که در پارتی (به صورت پدر روشنی) به کار می‌رود. غیر از این، از وجود متن M206 نیز باخبریم که روایتِ گرته‌برداری‌شده چینی از متنی اصالتاً پارتی است (see: Yoshida, 1983: 23).

اما استاد پوآن شاید همان راهبی باشد که بین سال‌های 1115 تا 1169 می‌زیسته و سرود پوآن منسوب به او است (Pi-ching, 2015: 141) و جانگ کامل و بزرگ نیز شاید یکی از 42 تا 51 استاد آسمانی دائویی که مفتخر به دریافت این عنوان شد (Ma, 2009: 252). به نظر می‌رسد عنوان «پیغام‌بر روشنی» (Míng shĭ 明使) همان «فرستاده روشنی» (Guāngmíng shĭzhe 光明使者 یا Míng shĭzhe 明使者؛ فارسی میانه: frēstag rōšn) نیست که در متن چینی مانویِ چکیده آموزه‌ها و تعالیم مانی بودای روشنی[11] خطاب به خود مانی به کار رفته است. بی‌تردید «هفتاد و دو سالار بزرگ» در متن ما برابر با هفتاد و دو استاد در آیین دائو (Pregadio, 2008: 379) و هفتاد و دو اسقف (فارسی میانه: Ispasag) در مانویت هستند که گروهشان پس از رهبر مانوی دومین رده برگزیدگان را تشکیل می‌دهد (cf. Lieu, 1992: 27).[12] این اطمینان در معادل‌یابی در خصوص «سی‌وشش سردار آسمانی» وجود ندارد. اما ممکن است مقصود از این سرداران آسمانی فرشتگان مانوی باشد که در مانویت چینی احتمالاً شمار آنان سی‌وشش تن در نظر گرفته شده است.

متخصصان مطالعات مانویت چینی در باب اینکه «جِن‌وو» برابرنهاد کدام ‌یک از ایزدان مانوی است سکوت اختیار کرده‌اند. اما چون این شخصیت یکی از خدایان بسیار مهم دائویی و نماد باستانی شمال است که به مثابه روح نگهبان از آیین دائو و آدمیان محافظت می‌کند (Little, 2000: 291) و به عبارت دیگر نگاهبان آیین و مردم و خدای جنگ و دفاع است، شاید بتوان روح زنده (مهر ایزد) را بهترین برابرنهاد او در سنّت ایرانی مانوی در نظر گرفت. احتمالاً «فرّ خِرد قانون روشنی تتهاگته» در سند ما همان «نوسِ روشن» (Light-Nous) باشد که در متون فارسی میانه به «خردیشهر ایزد» (Xradišahr yazad) یا «بهمن بزرگ» (Wahman wuzurg) و در پارتی به «مَنوهْمِد روشن» (Manohmed rōšn) معروف است.

وَیروچَنَه «بودای کیهانی» که تجسم ماهیتِ حقیقی چیزها و به نوعی تمام جهان است (Gaulier et al., 1976: 23)، هم تمام گیتی و هم ویژگی بوداهای دیگر را در کالبد خویشتن دارد. نمادهای کیهانی او خورشید و ماه‌اند که بر شانه‌هایش نشسته‌اند و کوه سومرو (Sumeru) که بر سینه‌اش جای گرفته است (Williams, 2008: 146, 321). از دیگر سو، آن هنگام که خورشید و ماه برای پالودن روشنی‌های عالم آفریده شده‌اند؛ خورشید در مقام تصفیه‌کننده نور با اهریمنان گرما آمیزد و ماه با آنان سرما؛ و همه اینها در ستونی از تسبیحات و نیایش‌ها (که در «ستون روشنی» تجلی یافته) به ‌سوی بهشت نو رهسپار شوند (قس.: ابن‌ندیم، 1381: 587). از این‌رو است که نقش هر دوی اینان برابر و در کیهان والامقام‌اند.

اَوَلُکیتشوره و مَهاستهامَپراپتا، بودهیستَوَة شفقت و خردند که سمت راست و چپ اِمی‌توفو (Ēmítuófó)[13] روی نیلوفر نشسته‌اند (Martin, 2010: 234; Komjathy, 2015: 414; Tanaka, 1990: 1). اَوَلُکیتشوره جدای از وظایف بسیاری که دارد، خویش‌کاری نجات رنج‌دیدگان نیز با او است (فیشر، 1390: 2-121)، از این‌رو، نقش این بودهیستَوَه همانند وظیفه‌ای است که ایزد خروش برای رهایی انسان قدیم از چنگ تاریکی به عهده دارد.

شهریار عادل یا امپراتور بزرگ مساوات که عدالت را در قضاوت برقرار می‌کند (Yaozhong, 2007: 291; Ma, 2010: 93-100) صاحب هشتمین جایگاه در میان دَه پادشاه سرزمین مردگان است (Kósa, 2015: 19-20). تصور بر این است که این شهریار همان شخصیت ودایی یَمَه[14] و فرمانروای جهان زیرین است (Kieschnick and Shahar, 2014: 48-49). این شهریار ممکن است «داور راستی‌گر» در متون مانوی تورفان (see: Sundermann, 1979, 100) و متون قبطی مانوی (مانند کفالایا 29: 4-8، ص83) باشد که در هشتمین اورنگ در جَو نشسته و بر انسان‌ها داوری می‌کند. شهریار عادل در طومارنیایش چینی مانوی (H099, H131, H152, H255, H394, apud Kósa, 2015: 19) و رساله چینی مانوی (Traité, Tr. 307, apud ibid.) نیز حضور دارد.

3. 2. پیروان کیش نور در شهر وِن‌جو

در سال 1938 مو رون‌سون (Móu Rùnsūn) پرده از متنی غیرمانوی برگرفت که متعلق به دست‌نوشته‌های گردآوری‌شده خاندان سونگ بود؛ متنی که بی هیچ تردیدی به مانویان اشاره می‌کرد (Ma, 2009: 239):

[宣和二年]十一月四日,臣僚言:一,温州等处狂悖之人,自称明教,号为行者。今来, 明教行者各于所居乡村,建立屋宇,号为斋堂。如温州共有四十余处,并是私建无名额佛堂。每年正月内,取历中密日,聚集侍者、听者、姑婆、斋姊等人,建设道场,鼓扇愚民男 女,夜聚晓散。(ibid.)

[خاطرات ثبت‌شده] در روز چهارم از ماه یازدهم [از دومین سالِ دوران شهریاری شوآن‌هه (Xuānhé)].

 دیوان‌سالاران گویند: در ولایت وِن[جو] و نواحی دیگر افراد نافرمانی هستند که خود را «شاگردانِ» (xíngzhĕ؛ سنسکریت: ācārin) دین روشنی (Mìngjiào) می‌خوانند ...

 فی‌الحال این پیروانِ کیش نور در رستاق‌ها و قُرا و پیرامونِ سکونت‌گاه‌هایشان عمارت‌هایی بر پا کرده‌اند که آن را «سرای گیاه‌خواران» (Zhāitáng) می‌نامند. فی‌المثل در ولایت وِن‌جو حدود چهل سرای از این‌گونه ابنیه هست که آنها را در خفا ساخته و [بدین نحو] معابد بودایی را از رونق انداخته‌اند.

 آنها هر سال، بنا بر تقویمشان، در اولین ماه (قمری) و روز می (Mi؛ پارتی: مِهر)، ملازمانِ (شریعت Shi(fa)zhe) را گرد هم آورند؛ «شنوندگان» (Tīngzhĕ) [[= نیوشاگان]]، عمّه‌ها [[کذا]] (Gūpó)، خواهران گیاه‌خوار (Zhaijie)، و آنها که صُفّه‌های تائو (دائوچَنگ Dàochăng = بما؟) را بر پا کنند، و [[نیز]] مردان و زنان عوام را برانگیزند. آنان شبانگاهان گرد هم آیند و سپیده‌دمان پراکنده شوند (ibid.).

تفسیر

این متن سندی است که از سوی دربار چین نگاشته شده و نشان می‌دهد که جامعه کوچک مانویانِ جنوب شرقی چین که «نافرمان» خوانده شده‌اند، نظر دولت سونگ را به خود جلب کرده بوده است.[15] آنان در اینجا، به مثابه اغواگر عوام، تهدیدی برای کیش بودایی قلمداد شده‌اند، اگرچه به‌آسانی قابل تصور است که سراهای گیاه‌خوارانِ مانوی در چین باید تحت تأثیر کیش بودایی بنا شده باشد. آنان این‌گونه ابنیه را در خفا ساخته‌اند. مانویان چین، همانند هم‌کیشانشان در دیگر سرزمین‌ها، نیز دین خویش را «دین روشنی» می‌نامیدند. اینان بیشتر روستانشین به ‌نظر می‌رسند. متن آشکارا می‌گوید که مانوی‌ها در این دوران مراسم مذهبی خویش را شبانه در خفا برگزار می‌کرده‌اند.

3. 3. کیش نور به روایت استاد تندر

استاد دائویی بای‌ یوچَن (Bái Yùchán) مهم‌ترین پیشوای دائویی و مروج آیین تندر در سونگ جنوبی (1127-1279 م.) بود. او احتمالاً در مسافرت‌های تبلیغی خود در مراکز دینی استان‌های فوجیان و جِجیانگ (Dean, 1993: 28-30; Pregadio, 2008: 203-205) با مانویان مواجه شده و آموزه‌هایشان نظر وی را جلب کرده است (Ma, 2009: 255-256). سند زیر بازگوکننده سنّت‌های مانویت چینی از زبان شخصی غیرمانوی است:

耜問:鄉間多有喫菜持齋以事明教,謂之滅魔,彼之徒且曰太上老君

之遺教,然耶?否耶?

 答曰: 昔蘇鄰國有一居士號曰慕闍, 始者學仙不成, 終乎學佛不

成,隱於大那伽山。始遇西天外道有曰毗婆伽明使者,教以一法,使

之修持, 遂留此一教, 其實非理。彼之教有一禁戒, 且云盡大地、

山河、草木、水火,皆是毗盧遮那法身,所以不敢踐履,不敢舉動;

然雖如是,卻是在毗盧遮那佛身外面立地。且如持八齋、禮五方,不

過教戒使之然爾。其教中一曰天王,二曰明使,三曰靈相土地,以主

其教。大要在乎清淨、光明、大力、智慧八字而已。然此八字,無出

乎心。今人著相修行,而欲盡此八字可乎?況曰明教,而且自昧!(Ma, 2009: 255-256)

[پِنگ] سی[16] [یکی از شاگردان بای] پرسان بدو گفت: «در حواشی شهر مردمان بسیار هستند که گیاه‌خوارند و روزه‌داری را طریقی برای اجرای احکام دین روشنی دانند و می‌گویند دیوها را از میان ببرد». پیروانش می‌گویند: «این آموزه‌ای است که از تَی‌شَنگ لائوجون (Tàishàng Lăojūn = لائوتسه) رسیده است». واقعاً چنین است؟

او [بای] در پاسخ چنین گفت، «در سرزمین سولین (Sūlín = آسورستان) مریدی بود عامی به نام موشه (Mùshé = آموزگار).[17] او نخست انوشگی دائویی آموخت، اما در آن توفیقی نیافت. سرانجام آموزه بودا بیاموخت بی‌آنکه آن را به کمال برساند. [[پس]] در «تپه بزرگ ناگا» (Dà Nàjiā shān) خلوت گزید که در آنجا با «مذاهب خارجیِ» (Wàidào = بدعت‌گذارانِ)[18] برخاسته از «آسمان غربی» (= هند) روبه‌رو بود. [در اینجا] یک پیپوجیا (Pípójiā) (؟) که مثلاً پیغام‌بر روشنی بود، به او گونه [خاصی] جادو آموخت و بدو توصیه کرد که آن ‌را بپروراند و در آن ممارست کند. پس او این تنها آموزه را در خاطرش نگاه داشت. فی‌الواقع آن (یعنی این آموزه) خلاف منطق است. [نیز] آموختنش منع قانونی دارد که می‌گوید: «سراسرِ زمین بزرگ، کوه‌ها، رودها، گیاهان، درخت‌ها، آب و آتش، تن قانونیِ [[مینویِ]][19] (Făshēn = سنسکریت: دَهرمَه‌کایه Dharmakāya[20]) پیلوجِنا (Pílúzhēnà = سنسکریت: وَیروچَنَه Vairocana) هستند». بنابراین، کسی را یارای زیر پا گذاشتن آنها نیست و جسارت حرکتی خلاف آنها را ندارد. اما، اگرچه چنین است، آن که خارج از کالبد بودا پیلوجِنا (Foshēn = سنسکریت: بوداکایه Buddhakāya) است، حتی اگر هشت پرهیز را نگاه دارد و به پنج سو کرنش کند، این صرفاً حاصل آموزه‌ها و ممنوعیت‌ها است. در این آموزه، نخست شهریار بهشت؛ دویم، فرستاده روشنی و سیّم، زمین مینوی و مادی (Língxiāng tŭdì) (؟) وجود دارند که در رأس دین جای دارند. احکام اصلی‌اش در هشت نشانه خلاصه می‌شود: [[باید]] «شفاف و آرام، درخشان و روشن، بزرگ و قوی، [[و]] خردمند و باهوش» [[بود]]. اما [[همه]] این هشت ویژگی برخاسته از ذهن نیستند؛ [[پس]] آیا صحیح است که مردم این روزگار بخواهند این هشت خصوصیت را با تمرکزشان در فکر و [[در مقابل]] با پراکندنشان در کردار نشان دهند؟ از زیاده‌گویی‌شان است که [[طریق خویش را]] دین روشنی خوانند، در حالی که خود را تاریک‌اندیش ساخته‌اند (ibid.).

تفسیر

این سند متنی در حقیقت ضدمانوی است. بنا بر این متن، مانویان در حوالی شهر زندگی می‌کنند؛ گیاه‌خوارند؛ روزه‌داری می‌کنند؛ و به جادو و طلسم باور دارند. متن، نام بنیان‌گذار مانویت در چین را موشه و زادگاهش را سرزمین سولین، یعنی آسورستان، می‌داند. این نکته تأییدیه‌ای است قوی بر اصالت این سند. نام مانی و زادگاهش در متن مشهور چکیده چینی مانوی نیز چنین است (See: Haloun and Henning, 1952: 190). موشه که در سغدی به صورت موژَک (Mo-žak) می‌آید، در حقیقت نه نام مانی، که اصحابش وی را بدین عنوان می‌خواندند؛ عنوانی که در لغت به معنای «آموزگار» است.[21] بنا بر متن، موشه چیزهایی از کیش بودا و چندی بعد جادو نیز بیاموخت. نویسنده متن برای ردّ آموزه‌های مانویان که وی آنها را «تاریک‌اندیش» می‌خواند، بحثی کلامی در باب دَهرْمَه‌کایه و وَیروچَنَه پیش می‌کشد.

4. خدایان و فرشتگان

4. 1. برخی خدایان مانوی و برابرنهاد چینی آنها در بافت دائویی و بودایی

در اسناد شیاپو معادل چینی اسامی خدایان مانوی ذکر شده و با خدایان و بودهیستَّوَگان دائویی و بودایی همانند شده‌اند. این، نشان از نفوذ انکارناپذیر عناصر دائویی و بودایی در آن‌ گونه از مانویت دارد که در جنوب شرقی چین گسترده بوده است.

 

برخی خدایان مانویو برابرنهاد چینی آنها

ایزدان مانوی

 

فارسی میانه یا پارتی

 

چینی

 

آوانویسی

پدر بزرگی

(پدر روشنی)

 

Pīd ī wuzurgī

Pīdar rōšn

 

شهریار بودای آذرخش

电光王佛

 

Diànguāng wángfó

روح‌القدس

 

wāxš yōždahr

wizīd wād

 

باد پاک

净风

 

Jìng fēng

مادر زندگان

 

Mādar ī zīndagān

 

ایزدبانو [و] شهبانو مادر

太后元君

 

Tài hòu yuán jūn

انسان قدیم

 

Mard hasēng

Ohrmizd bay/γ (etc)

 

اندیشه ازلی تتهاگته

先意如来

 

Xiānyì rúlái

ایزد خروش

 

Xrōštag yazad

 

اَوَلُکیتشوره

观音

 

Guān yīn

ایزد پاسخ

 

Padwāxtag yazad

 

مَهاستهامَپراپتا

势至

 

Shìzhì

روح زنده

 

Mihr yazad

 

رزمجوی کامل

真武

 

Zhēnwŭ

عیسی

 

Yišōʿ

 

عیسی تتهاگته

夷数如来

 

Yíshù rúlái

ستون روشنی

 

Bāmistūn

Srōš-ahrāy

 

وَیروچَنَه

毗盧遮那

 

Pílúzhēnà

خردیشهر ایزد

 

Xradišahr yazad

 

فرّ خِرد قانون

روشنی

法相惠明

 

Făxiàng huìmíng

داور راستی‌گر

 

Dādbar rāšīgar

 

شهریار عادل[22]

平等王

 

Píng dĕng wáng

4. 2. فرشتگان: شهریاران آسمانی

در قطعه سغدی M 7800/I/ از چهار فرشته (iv fryštyt) یاد شده که با دویست دیو درآویزند (Henning, 1943: 68–69). این چهار فرشته به قرار زیرند: میخائیل، گبرائیل، روفائیل و سَرائیل. در قطعه مزبور از این چهار فرشته که همواره در کنار هم‌اند، به نام یاد نشده است. در اسناد چینی ما نیز از اینان تحت عنوان کلی «چهار شهریار (فرشته) دلیر خارجی [و] آسمانی» یاد شده است. اما از فرشته یاکوب که در منابع مانویِ تورفان «سالار فرشتگان» (Boyce, 1975: 190, text dt: 14 as sʾrʾr ʿy prystgʾn) است، در «سپنتانگاشته معبد کوهستان مِهر» (سند یکم) تحت عنوان «فرمانده جوفو» به نام یاد شده است. در دیگر اسناد شیاپو چهار فرشته مد نظر بالا 四天王 si tianwang «چهار شهریار آسمانی» خوانده شده‌اند (Kósa, 2013-2014: 18-19; Ma, 2009: 249). در طومارنگاره کیهانی چینی مانوی، تصویر این چهار فرشته در کوه سومرو نقش بسته است (تصویر 2). در متون نیایشی مانوی، نام این چهار فرشته معمولاً پس از فرشته یاکوب می‌آید.

فهرست نام پنج فرشته بزرگ مانوی

فارسی

 

عبری

 

فارسی میانه

 

چینی

 

آوانویسی

یاکوب

 

יַעֲקֹב‌

 

Yākōb, Yākōβ

 

俱孚

 

Jùfú

روفائیل

 

רפאל

 

Rufaēl

 

嚧嚩逸啰

 

Lúfú Yìluō

میخائیل

 

מיכאל

 

Mīxaēl

 

弥訶逸啰

 

Míhēyì Luō

گبرائیل

 

גבריאל

 

Gabraēl

 

㗼嚩啰逸啰

 

Yefú Luōyìluō

سَرائیل

 

שריאל

 

Saraēl

 

娑啰逸啰

 

Suō Luōyìluō

نتیجه

در این جستار ما به معرفی، ترجمه و تفسیر سه سند از جدیدترین یافته‌های چینی پرداختیم که یکی از آنها مانوی و دو ورق دیگر غیرمانوی اما تماماً در باب مانویت و مانویان است. اصل این مدارک که در سال 2008 در حوالی دهکده شَنگ‌وَن واقع در شیاپو، از شهرستان نینگ‌دِ در شمال ‌شرقی استان فوجیان، جنوب شرقی چین، کشف شده، از لحاظ تاریخی به دودمان سونگ و تانگ باز می‌گردد.

اسناد مزبور پرتو جدیدی بر مطالعات مانوی در چین می‌افکنند. تفسیر این اوراق ارزشمند که حتی حاوی نقل‌قول‌های مستقیمی از متن مشهور طومارنیاش چینی مانوی نیز هست، نشان می‌دهد که عناصر دائویی و بودایی نقش بسیار مهمی در هویت مانویت چینی ایفا کرده است. وجود نام خدایان و امپراتوران باستانی چینی و بودهیستَّوَه‌های دائویی و بودایی از نفوذ انکارناپذیر آیین‌های دائو و بودا در مانویت چینی خبر می‌دهد. از آنچه به کیش بودایی مربوط می‌شود، در اینجا به شکلی مستند نشان دادیم که مانویتِ گسترش‌یافته در جنوب شرقی چین تحث نفوذ مَهایانه بوده است. عناصر اصلی در اثبات این نفوذ اشاره مستقیم به وَیروچَنَه بودا و دَهرْمَه‌کایه (کالبد حقیقی بودا) است. افزون بر این، مقایسه داور راستی‌گر با شهریار عادل نشان داد که مانویت در چین از تأثیرات عناصر برهمنی و اسطوره ودایی یَمه نیز برکنار نبوده است.

اما شاید مهم‌ترین موفقیت این پژوهش آن باشد که ما در بررسی متن‌شناسانه‌مان توانستیم تثلیث مانوی را در یگانه سند مانوی این مقاله، یعنی سند شماره یکم، بازشناسیم. در این متن تثلیث پدر (چینی: شهریار بودای آذرخش)، پسر (چینی: عیسی تتهاگته)، و روح‌القدس (چینی: باد پاک) آشکارا ذکر شده است. این نکته‌ای است که از زمان انتشار این سند به دست دانشمند چینی ما شیائوهه (2009) تاکنون هیچ ‌یک از متخصصان مانوی بدان اشاره نکرده‌اند. علت آن احتمالاً این است که ما شیائوهه «شهریار بودای آذرخش» را به ‌طرز عجیبی با ایزدبانو دوشیزه روشنی یکسان در نظر گرفته بوده است! ما با توجه به توالی ذکر این سه شخصیت به دو واژه «باد پاک» توجه کردیم که بلافاصله پس از شهریار و عیسی می‌آید و از پیش بر ما معلوم بود که ناظر به روح‌القدس است، نه آن‌طور که ما شیائوهه و دیگران آن را به‌اشتباه روح زنده (مهر ایزد) در نظر می‌گرفتند.

بر اساس مدارک جدید، مانویان چین روزه می‌گرفتند و گیاه‌خوار بودند و به فرشتگان ایمان داشتند. در سند یکمِ ما از فرشته یاکوب به نام یاد شده است. مانویان چینی، اگرچه تمامی فرشتگان را شهریاران آسمانی می‌خواندند، یاکوب را سردار و فرمانده فرشتگان قلمداد می‌کردند؛ چیزی که در مدارک مانویانِ تورفان نیز دیده می‌شود.

این مدارک نویافته نمایشگر مانویتی است که شدیداً تحت تأثیر عناصر دائویی و بودایی بود و هم از نظر ساختار و هم از نظر محتوا بسیار متفاوت با آن گونه مانویت مشهوری است که تاکنون بر اساس مدارک تورفان می‌شناختیم.


نقشه و تصویر

 

ناحیه شیاپو در شهرستان نینگ‌دِ (استان فوجیان) و بازمانده‌های مانوی در این ناحیه

 

 


دوبرگازسپنتانگاشتهمعبدکوهستانمهر

 

 

 

From: Jinguo, C. and L. Yun (2010), “Mingjiao de xin faxian-Fujian Xiapu xian Monijiao shiji bianxi 明教的新发现-福建霞浦县摩尼教史迹辨析 [New Manichaeaen Discoveries: An Analysis of the Relics of Manichaeism in Xiapu County, Fujian]”, in: Li Shaowen 李少文 (ed.) Bu zhi yu yi-Zhongyang meiyuan “yiwen ketang” mingjia jiangyan lu 不止于艺-中央美院“艺文课堂”名家讲演录, Beijing: Beijing Daxue Chubanshe, pp. 343-389.

 

چهار شهریار آسمانی در کوه سومرو

 

 

 

 


پی‌نوشت‌ها




[1]. میراث بزرگ مانویان که از دو دهه پیش به این سو کشف شده در سخنرانی نویسندگان این مقاله با عنوان «نویافته‌های هنر مانوی در چین و ژاپن»، 16 بهمن 1395 در پژوهشکده هنرِ فرهنگستان هنر برای نخستین بار به فارسی معرفی شده است.

[2]. این آیین از قرن ده میلادی به بعد، به‌ویژه در جنوب چین، استان فوجیان مرسوم بود (Pregadio, 2008: 627)، طرحی عظیم که حاصل هم‌آمیغی خدایان گوناگون و رسوم بومی با یکدیگر بود و گونه‌ای آموزه با نام نِی‌دان (Nèidān) یا الگوی کیهانی در آن یافت می‌شد. شاخص‌ترین چهره این آیین در فوجیان بای‌ یوچَن بود (Ibid.: 204, 627, 762-3).

[3]. در همه جای ترجمه فارسی اسناد چینی، آنچه در نشانه [] آمده افزوده ما شیائوهه به متن اصلی و آنچه در نشانه [[]] آمده افزوده نویسندگان این مقاله به ترجمه ما شیائوهه است.

[4]. Tathāgata، چنین آمده یا چنین رفته، لقب بودا به هنگام سخن‌گفتن از خود؛ به مثابه کسی که می‌آید و طریقتی است برای رسیدن به حکمت (پاشایی، 1389: 605؛ Soothill, 1977: 210).

[5]. همه آنچه در ترجمه فارسی اسناد چینی در نشانه () آمده افزوده ما شیائوهه به متن اصلی است.

[6]. «قانون» در ادبیات چینی مانوی همان «دین» است.

[7]. همچون اکثر خدایان دائویی، امپراتور ارغوانی و صاحب‌منصبان همراهش، یکی از خدایان قدرتمند ایزدستان دائویی محسوب می‌شود. نخستین اشاره به کاخ این خدا به دوران هان باز می‌گردد، همو که محکمه‌اش یکی از سه دیوان الاهی بوده که شامل گروه کثیری از صور فلکی می‌شده است (Little, 2000: 244).

[8]. ممکن است نویسه 天 tiān در اینجا به معنای «روز» باشد، نه آسمان. اگر این تصور قرین صحت باشد، ممکن است «سه روز» در اینجا به «سه روز بزرگ ازلی» در اساطیر مانوی اشاره داشته باشد (قس.: کفالایا، 39: 102-104).

[9]. شهر جی‌نَن (Jǐnán) مرکز استان شاندونگ (shāndōng)، در امتداد رودخانه زرد واقع است؛ شهری باستانی که از شاخصه‌های فرهنگی آن سفال سیاه‌رنگش است و به سبب داشتن چشمه‌های فراوان به «شهر چشمه‌ها» شهره است (Eng, 2005: 128).

[10].در این زمینه بنگرید به تحقیق مفصل شکری فومشی، 1393: 35-48.

[11].در این اثر علاوه بر عنوان فوق عناوین «شهریار قانون و خرد کامل» و «مانی بودای روشنی» نیز به چشم می‌خورد (Haloun and Henning, 1952: 189).

[12].ما شیائوهه تصور می‌کند اینها پاسداران تجلی هفتاد و دو زمین هستند (Ma, 2009: 253).

[13]. Skt. Amitābha

[14].یَمَه (Yama) هندی و جم (جمشید) (Yima) ایرانی از سیماهای دیگر اعتقادات هندوایرانی است که با آن سنت‌های هندی و ایرانی در بسیاری از جزئیات با هم پیوند دارند (هینلز، 1389: 99).

[15].در مجموعه اسناد تاریخی سونگ (1120 م.) گزارش مهمی در باب فعالیت پیروان مانویت و آثارشان در شهر وِن‌جو در استان جِجیانگ (Zhèjiāng) نیز به چشم می‌خورد. این مجموعه شامل سیزده عنوان کتاب و شش طومار ابریشمی است که جزء مایملک جماعت مانویان این شهر به حساب می‌آمده و به مثابه ابزار آموزش دین استفاده می‌شده است (Gulácsi, 2009: 105; idem.,  2015: 123).

[16]. پِنگ سی (Péng sì) از مهم‌ترین شاگردان بای‌ یوچَن بود که آموزه‌های استاد را در نیمه دوم دوران سونگ در فوجیان گسترانید. پِنگ افزون بر آنکه پیرو و مروج آموزه‌های بای بود، خود نیز یکی از دانشوران مهم دائو دِ جینگ (Dàodé jīng، کتاب مقدس دائو و فضیلتش) بود و نوشته‌های بی‌شماری در باب این کتاب نگاشت (Pregadio, 2008: 786).

[17]. MP hmwcʾg, Pa. ʾmwcʾg, Sogd. mwzʾk

[18]. مقصود مذاهبی است که از دین خارج شده‌اند.

[19]. ما شیائوهه: «تن مقدس» (ibid.).

[20]. در مقابل rupakāya «تن مادی».

[21]. این واژه باید ترانویسیِ چینی از واژه سغدی mwck «آموزگار» (قریب، 1383: ش. 5508)، برابرنهاد فارسی میانه hammōzāg و پارتیِ ammōžāg یاāmōžāg  (Durkin-Meisterernst, 2004: 40a, 179a.) باشد.

[22]. یا «امپراتور بزرگ مساوات» (píng děng dà dì 平等大帝).

ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1381). الفهرست، ترجمه: محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.

پاشایی، ع. (1389). بودا: زندگی بودا، آیین او، و انجمن رهروان او، گزارش متن‌های کانونی پالی، تهران: نگاه معاصر.

شکری فومشی، محمد (1393). «درود بر پدر، پسر، روح‌القدس: رهیافتی متن‌شناختی به انگاره روح‌القدس در تثلیث مانوی»، در: پژوهش‌های ادیانی، ش5، ص35-48.

فیشر، رابرت (1390). نگارگری و معماری بودایی، ترجمه: ع. پاشایی، تهران: متن.

قریب، بدرالزمان (1383). فرهنگ سغدی (سغدی ـ فارسی ـ انگلیسی)، تهران: فرهنگان.

کِفالایا (نسخه موزه برلین) (1395). ترجمه به آلمانی از هانس یاکوب پولوتسکی و الکساندر بولیگ، و ترجمه به انگلیسی از یان گاردنر، برگردان تطبیقی از ترجمه آلمانی و انگلیسیِ نسخه قبطی از مریم قانعی و سمیه مشایخ، تهران: طهوری.

هینلز، جان راسل (1389). شناخت اساطیر ایران، ترجمه: محمدحسین باجلان فرخی، تهران: اساطیر.

Boyce, M. (1975). A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Téhéran-Liège (Acta Iranica 9a).

Dean, K. (1993). Taoist Ritual and Popular Cults of Southeast China, New Jersey: Princeton UP.

Durkin-Meisterernst, D. (2004). Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian, Turnhout: Brepols.

Eng, Joe Y. (2005). China Investment Environment & Strategies, New York: iUniverse, Inc.

Gaulier, S. & et al. (1976). Buddhism in Afghanistan and Central Asia, Leiden: Brill.

Gulácsi, Zs. (2009). “A Manichaean Portrait of the Buddha Jesus: Identifying a Twelfth -or-Thirteenth Century Chinese Painting from the Collection of Seiun-Ji zen Temple”, in: Artibus Asiae, Vol. 69, No. 1, pp. 91-145.

Gulácsi, Zs. (2015). Mani’s Pictures: the Didactic Images of the Manichaeans from Sasanian Mesopotamia to Uygur Central Asia and Tang-Ming China, Leiden: Brill.

Haloun, G.; Henning, W. B. (1952). “The Compendium of the Doctrines and Styles of the Teaching of Mani, the Buddha of Light”, in: Asia Major (NS) 3/2, pp. 184-212.

Henning, W. B. (1943). “The Book of the Giants”, in: BSOAS 11, pp. 52–74 [Selected Papers II, 1977, pp. 115-137].

Jinguo, C.; Yun, L. (2010). “Mingjiao de xin faxian-Fujian Xiapu xian Monijiao shiji bianxi 明教的新发现-福建霞浦县摩尼教史迹辨析 [New Manichaeaen Discoveries-an Analysis of the Relics of Manichaeism in Xiapu County, Fujian].” In: Li Shaowen 李少文 (ed.) Bu zhi yu yi-Zhongyang meiyuan “yiwen ketang” mingjia jiangyan lu 不止于艺-中央美院“艺文课堂”名家讲演录. Beijing: Beijing Daxue Chubanshe, pp. 343-389.

Kieschnick, J.; Shahar, M. (2014). India in the Chinese Imagination, Pennsylvania: Pennsylvania UP.

Komjathy, L. (2015). Contemplative literature: a Comparative Sourcebook on Meditation and Contemplative Prayer, New York: New York UP.

Kósa, G. (2013-2014). “The Fifth Buddha (an Overview of the Chinese Manichaeaen Material from Xiapu (Fujian)”, in: The International Association of Manichaean Studies, pp. 9-30.

Kósa, G. (2015). “The Iconographical Affiliation and the Religious Message of the Judgment Scene in the Chinese Manichaean Cosmology Painting,” In: Zhang Xiaogui, ed. by W. Yuanyuan & Yin Xiaoping, Lanzhou: Lanzhou Daxue Chubanshe, pp. 77–161.

Lieu, S. N. C. (1992). Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China, Tübingen: Mohr.

Little, S. (2000). Taoism and the Art of China, Chicago: the Art Institute of Chicago (in Association with University of California Press).

Ma, X. (2009). “Remains of the Religion of Light in Xiapu County, Fujian Province”, in: Mani in Dublin: Selected Papers from the Seventh International Conference of the International Association of Manichaean Studies in the Chester Beatty Library, Dublin, 8-12 September 2009, S. G. Richter, C. Horton and K. Ohlhafer (ed.), Leiden-Boston, pp. 228-258.

Ma, X. (2010). “From ‘Ping Deng Wang’ to ‘Ping Deng Da Di’- A Study on the Xiapu Documents of Fujian Province”, in: Journal of Philosophy and Humanities and Religions Source: Shi Lin, 04, pp. 93-100.

Pi-ching, H. (2015). Feng Menglong’s Treasury of Laughs-a Seventeenth-century Anthology of Traditional Chinese Humour, Leiden: Brill.

Pregadio, F. (2008). The Encyclopedia of Taoism, London & New York: Routledge.

Soothill, W. E. (1977). A Dictionary of Chinese Buddhist Term, Delhi: Motilal Banarsidass.

Sundermann, W. (1979). “Namen von Göttern, Dämonen und Menschen in iranischen Versionen des manichäischen Mythos”, AoF 6, pp. 95-133.

Tanaka, K. T. (1990). The Dawn of Chinese Pure Land Buddhist Doctrine, New York: New York UP.

Williams, P. (2008). Mahāyāna Buddhism-The Doctrinal Foundations, London & New York: Routledge.

Yaozhong, Y. (2007). Buddhism and history of China-from the 3rd to the 13th Century, China: Religious Culture Press.

Yoshida, Y. (1983). “Manichaean Aramic in the Chinese Hymnscroll”, in: BSOAS XLVI/2, 326-331.