برگ‌هایی از ادبیات فارسی‌‌هود در کتاب‌خانه مسجد اعظم قم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری مطالعات تطبیقی ادیان گرایش الاهیات مسیحی، دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

فارسی‌هود شاخه‌ای از ادبیات فارسی به شمار می‌رود و سابقه آن به حضور یهودیان پس از اسارت بابلی در ایران برمی‌گردد. یهودیان ساکن در ایران، علاوه بر آرامی و عبری، به فارسی نیز سخن می‌گفتند و برخی از نویسندگان آنها متونی را به زبان فارسی با الفبای عبری و گاهی برعکس (به زبان عبری با الفبای فارسی) می‌نوشتند که امروزه زبان‌شناسان این متون را «فارسی‌هود» می‌نامند. در این مقاله، نسخه خطی کتاب دانیال را که نمونه‌ای از این ادبیات است و در کتاب‌خانه مسجد اعظم قم نگه‌داری می‌شود بررسی می‌کنیم. این نسخه به زبان عبری و الفبای فارسی است و نویسنده ناشناس آن ترجمه فارسی را نیز به صورت زیرنویس و تحت‌اللفظی نگاشته است. در مقایسه با دیگر ترجمه‌های موجود از کتاب دانیال مشخص شد که این ترجمه مستقل است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Papers from Judeo – Persian literature in the library of the Azam Mosque in Qom

نویسنده [English]

  • Heidar(Emad) Eyvazi
PHD Candidate of Theology of Christianity, University of Religions and Denominations
چکیده [English]

Judeo-Persian literature is considered as a branch of the history of the Jews after the Babylonian captivity. Jews in Iran spoke in Persian Along with Aramaic and Hebrew; meanwhile some Jewish writers have made some works in Persian by Hebrew alphabet, and sometimes vice versa, and today they are well-known as Judeo-Persian literature. In the late, this kind of literature has attracted the attention of Western scholars, especially linguists.
This paper reviews the literature that a sample is kept in the library of the Azam Mosque in Qom: the manuscript of the book of Daniel. This version belongs to the second type, i.e. in the Hebrew language with Persian alphabet. The anonymous author also subtitled and translated it literally in Persian. Compared with other existing translations of the Book of Daniel, it shows that it is an independent translation. In this article, after a brief introduction to unique manuscripts in the Library and the character of Prophet Daniel, this kind of literature in the book has been analyzed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Judeo–Persian Literature
  • Jew
  • The book of Daniel
  • Persian alphabet

... و زیر آفتاب هیچ چیز تازگی ندارد

(جامعه، 1: 9).

کتاب‌خانه مسجد اعظم قم 4200 مجلد نسخه خطی به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو و بیش از 80000 جلد کتاب چاپی دارد که قریب 9000 نسخه آن کتب چاپ سنگی و سربی است. بیشتر این کتاب‌ها وقفی و اهدایی است.[1] حسین متقی تحقیق عالمانه‌ای‌ درباره فهرست‌های مختلفی که از بخش مخطوطات این کتاب‌خانه تهیه شده، در اثر ماندگار خود با عنوان فهرست‌نامه ایران ارائه کرده است (متقی، 1391: 352-354). فهرست کتب چاپ سنگی را نیز مجید غلامی جلیسه و نگارنده در دست انتشار دارند. در میان مخطوطات این کتاب‌خانه بیش از یکصد نسخه به لحاظ خط مؤلف، تذهیب و قدمت جزء نفایس محسوب می‌شوند که صحیفه دانیال نبی (کتاب دانیال) در زمره آنهاست. این کتاب بدون تاریخ، به زبان عبری و با الفبای فارسی است.

1. معرفی دانیال نبی

دانیال نامی عبری است که معنای آن در لغت چنین است: «خدا داور من است» (דָנִיאֵל: Dāniel = دانی اِل). وی یکی از انبیای بزرگ بنی‌اسراییل است که از تاریخ وی جز آنچه در کتاب دانیال (کتاب بیست‌وهفتم از مجموعه عهد عتیق) برمی‌آید چندان اطلاعی در دست نیست. دانیال (حدود 605 تا 537 قبل از میلاد) از قبیله یهودا و احتمالاً از خاندان سلطنتی یَهُویاقیم بود که در سن جوانی، در سال سوم سلطنت یهویاقیم پادشاه، به همراه دیگر جوانان یهودی، به اسارت گرفته شد و به دربار نبوکد نصر در بابل انتقال یافت (دانیال، 1: 3-6). پس از استیلای ایرانیان بر بابل، وی در دربار هخامنشیان صاحب منصب بوده است. سرانجام در سال سوم سلطنت کورش (536 ق.م.) درگذشت.

حزقیال نبی از وی به عنوان حکیم یاد می‌کند (حزقیال، 28: 3) و او را در زمره انسان‌های شایسته‌ای چون نوح و ایوب قرار می‌دهد (حزقیال، 14: 14، 20). عیسی مسیح نیز در متی (24: 15) به نبوت وی اشاره می‌کند. در عهد عتیق «دانیال» نام فرزند دوم داوود پادشاه نیز هست که در حِبرون به دنیا آمد، مادرش اَبیحایَل کَرمَلیّه است (اول تواریخ، 3: 1)؛ هَمو در دوم سموییل (3: 3) کِیلاب خوانده شده است (هاکس، 1383: 366). منابع اسلامی حکایت از این دارند که مقبره دانیال نبی واقع در شوش همواره مورد احترام ساکنان این منطقه بوده، در ایّام قحطی به ایشان توسل می‌جستند. در واقعه فتح ایران، ابوموسی اشعری هنگام عبور از این منطقه وقتی با قبر ایشان مواجه شد و از هویت آن پرسید، بومیان منطقه گفتند که این مقبره دانیال نبی است. ابوموسی این خبر را به خلیفه وقت نوشت و دستور یافت قبر ایشان را ترمیم کنند (بلاذری، 1379: 367).

2. جایگاه کتاب دانیال در عهد عتیق

کتاب مقدس به دو بخش عهد عتیق و عهد جدید تقسیم می‌شود؛ بخش نخست آن مورد اتفاق یهودیان و مسیحیان است و بخش دوم تنها مورد قبول مسیحیان است. عهد عتیق مجموعه‌ای متشکل از 39 کتاب است. واژه «عهد، میثاق یا پیمان» ترجمه کلمه عبری «بِریت/ בֵּרִית» است. منظور از  این «عهد» میثاق خداوند با نیای ایشان، حضرت ابراهیم است (پیدایش، 17: 1-14). یهودیان معتقدند عهد عتیق حدود 3400 سال پیش با موسی آغاز شد و حدود 2400 سال قبل با کتاب ملاکی نبی پایان یافت. این کتاب بر اساس عقیده یهودیان به سه قسمت تقسیم می‌شود:

الف. توراه (תורָה)؛ توراه به عبری همان تورات است که خود مشتمل بر پنج کتابِ پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تثنیه است. یهودیان معتقدند خداوند این پنج کتاب را به واسطه موسی و در تاریخ 2448 عبری[2] برابر با 1312 ق.م. به قوم بنی‌اسراییل اعطا کرد.

ب. نِوئیم یا نبئیم (נביאים)، که همان کتب انبیاست. در عهد عتیق دو گونه نبی سراغ داریم: نخست انبیایی از قبیل سموییل، ناتان، الیاس و الیسع که رسالت شفاهی داشتند. گونه دوم انبیایی هستند که نوشته‌هایی از خود بر جای گذاشتند. این دسته از انبیا شاگردان یا شنوندگانی داشته‌اند که گفتارهای آنان را در کتاب‌هایی می‌نوشتند. در این میان، چهار نبی «انبیای بزرگ» نامیده می‌شوند. علت این نام‌گذاری بزرگ بودن حجم کتاب‌های آنهاست: اِشَعیا، اِرمیا، حِزقیال و دانیال. همچنین دوازده نبی دیگر را که کتاب‌های کوچک بر جای گذاشته‌اند «انبیای کوچک» می‌خوانند: هوشع، یوئیل، عاموس، عوبدیا، یونس، میکاه، ناحوم، حَبَقّوق، صفنیا، حجّی، زکریّا و ملاکی.

در سنت یهودی، گاهی انبیا را «وجدان بنی‌اسراییل» نامیده‌اند، زیرا ایشان گناهان قوم، به‌ ویژه گرایش آنها به شرک و نفاق، را نکوهیده‌اند (توفیقی، 1379: 35).

ج. کتوبیم (כּתובּים)، یا همان نوشته‌ها؛ مجموعه‌ای متنوع با موضوعاتی مانند نیایش‌های شاعرانه، داستان‌ها، عبارات حکیمانه و ترانه‌ها که بیانگر فرهنگ، تاریخ و ادبیات یهودیت باستان هستند. این کتاب‌ها مجموعه سوم و پایانی نسخه عبری عهد عتیق را تشکیل می‌دهند. مجموعه «کتوبیم» عبارت‌اند از: مزامیر، غزل غزل‌ها، امثال، ایوب. یهودیان با استفاده از حروف اول این سه گروه کتاب‌ها، یعنی (ت) از واژه «تواره»، (ن) از کلمه «نوئیم» و (خ) از کلمه «کتوبیم»، واژه اختصاری «تنخ = תַנַך» را بر مجموعه عهد عتیق اطلاق می‌کنند.

 بر این اساس، کتاب دانیال جزء مجموعه دوم، یعنی کتب انبیاست. نام دانیال به عنوان صاحب اثر در قسمت‌های مختلفی مثل 9: 2 و 10: 2 دیده می‌شود. تعبیر «پسر انسان» که در این کتاب آمده، یکی از شخصیت‌های مبهم در کتاب مقدس است که همواره مورد اختلاف پژوهش‌گران بوده است. به گفته این کتاب، به نشانه فرا رسیدن روز خداوند، پسر انسان از آسمان فرو خواهد آمد و ملکوت الاهی را بر پا خواهد ساخت (دانیال، 7: 13؛ متی، 24: 30، 24: 64). موضوع اصلی کتاب «حاکمیت خدا»
است: خدای تعالی بر ممالک آدمیان حکمرانی می‎‌کند (5: 21). رؤیای دانیال همیشه نشان‌دهنده خدا به عنوان خدایی فاتح و پیروزمند است (2: 44؛ 4: 17؛ 7: 14، 26-27؛ 11: 45؛ 12: 13).

نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که آنچه در منابع اسلامی با عنوان «کتاب دانیال»، و «ملحمه دانیال» از آن سخن رفته و به علوم غریبه و پیش‌گویی‌هایی درباره آینده مربوط می‌شود غیر از «کتاب دانیال»ی است که جزء کتاب مقدس به
شمار می‌رود؛ هرچند نمی‌توان ارتباط آنها را با یکدیگر انکار کرد (نک.: صادقی،
1384: 14-19).

3. محتوای کتاب دانیال

معمولاً کتاب دانیال را به دو بخش تقسیم می‌کنند: شش‏ باب اول را در بخش «تاریخ» می‌گنجانند و شش باب بعدی را در بخش «نبوت/ پیش‌گویی». در بخش‏ نخست، دانیال رؤیاهای پادشاهان را تأویل می‌کند، اما در بخش دوم خود صاحب مکاشفه است و فرشته الاهی تفسیر آنها را بر ایشان بیان می‌کند.

بخش نخست (فصل‌های 1-6): این فصل متضمن شش داستان از سوانح زندگی دانیال و سه تن از دوستانش به نام‌های حَننیا، میشاییل و عَزَریا است. نخست سرگذشت خود دانیال و دوستانش طرح می‌شود که به دستور نبوکد نصر به اسارت گرفته شده، به شهر بابل منتقل شدند. آنها زبان کلدانی را فرا گرفتند، اما از خوردن خوراک پادشاه و نوشیدن شراب خودداری کردند تا نجس نشوند. نبوغ دانیال و دوستانش موجب تقرب آنها نزد پادشاه شد. وزیر دربار، دانیال و دوستانش را به اسامی کلدانی مسمّا کرد و دانیال را بِلطَشَصّر (Lord of straitened’s treasure) نامید (1: 7). نخستین واقعه‌ای که سبب نفوذ دانیال شد تعبیر خواب نبوکد نصر در دومین سال سلطنت وی بود که درنتیجه آن پادشاه، دانیال و دوستانش را به عنوان مدیران بخش‌هایی از بابل برگزید. بعدها، پادشاه از آنها درخواست کرد در برابر مجسمه‌ای که جهت پرستش نهاده بود سجده کنند، اما آنها امتناع ورزیدند. پادشاه دستور داد سه دوست دانیال را در آتش بسوزانند، ولی به اراده خداوند آتش آنها را نسوزاند و پادشاه از خدای یهودیان در شگفت ماند (3: 19-30).

دانیال خواب دیگر پادشاه را درباره درخت بزرگی که قطع شده بود تعبیر کرد (4). در زمان بَلشصّر نوشته‌ای که دست غیبی بر دیوار قصر شاه نوشته بود را خواند (5)، و بلطشصّر او را خلعت داد و خود، در همان شب به دست کلدانیان به قتل رسید (در حدود سال 538 ق.م.). دانیال به دلیل سعایت حاسدان و پایداری در دین خود به کنام شیران افکنده شد، اما خداوند او را رهایی داد و همچنان در مشاغل عالی باقی ماند (6).

بخش دوم (فصل‌های7-12): در این بخش، شخصیت دانیال کاملاً تغییر می‌کند. وی حکیمی ترسیم می‌شود که رؤیاها را تعبیر می‌کرد و شاهان را از اسرار و رموز حکومتشان آگاه می‌ساخت. همچنین از وزیری که قربانی دسیسه‌های رقیبان خود می‌شد به کسی تبدیل می‌شود که خود صاحب رؤیا و مکاشفه است. این بار دیگر خود دانیال است که خواب‌های وحشتناک می‌بیند و فرشتگان خواب‌هایش را تعبیر می‌کنند. نیمه اول کتاب که راجع به حوادث دوران تبعید بابلی بود، به طور ناگهانی در نیمه دوم به موضوع دیگر کشیده می‌شود و قرائن به روشنی نشان می‌دهد که این بخش به قرن دوم قبل از میلاد یعنی دوره تسلّط یونان، مربوط می‌شود.

در رؤیای نخست، قدرت‌های چهارگانه بزرگ و سرکش آن روزگار را به صورت وحوش عظیم می‌بیند که سرانجام سقوط می‌کنند. تعبیر «وحوش عظیم» درباره پادشاهان به روشنی نشان می‌دهد که نویسنده به جریان‌های سیاسی عصر خود توجه داشته است. نه دانیال از اسامی آن چهار پادشاه چیزی می‌پرسد و نه فرشته مفسّر چیزی در این باره می‌گوید، اما بیشتر مفسران گفته‌اند که آن چهار عبارت‌اند از پادشاهان
بابل، ماد، فارس و یونان (توفیقی، 1384: 1/167). در پایان «پسر انسان» فراز بر ابرهای آسمان فرود می‌آید و ملکوت و سلطنت جاودان را برای «قدیسان خداوند» به ارمغان می‌آورد. در اینجا نیز از متن فهمیده می‌شود که منظور از «قدیسان» بنی‌اسراییل است (دانیال، 7).

اما در رؤیای دوم، قدرت بزرگ را همانند بزی کوهی می‌بیند که شاخ بزرگی دارد؛ البته شاخ آن می‌شکند و به جایش چهار شاخ دیگر درمی‌آید. بعد شاخ کوچک‌تری می‌روید که همان آنتیوکوس اپیفانس است. بز کوهی با قوچی می‌جنگد که دو شاخ دارد و یکی از دیگری بلندتر است (8). رؤیای سوم پیامی است که جبراییل برای دانیال می‌آورد. این پیام به ظهور ماشیح مربوط می‌شود که پس از 49 سال محقق خواهد شد. ناگفته نماند که اعداد و ارقام موجود در این باب (8) کاملاً رمزی است و همواره مورد بحث و مناقشه مفسران کتاب مقدس بوده است.

رؤیای چهارم که طولانی‌ترین رؤیاهاست، پیام‌هایی از سوی خداوند است که بر محبت او نسبت به مؤمنان قوم خویش تأکید دارد. این رؤیا او را از حوادث آینده مطلع می‌کند: از زمان سومین سال حکومت کورش تا لحظه رهایی قوم اسراییل. او در خواب می‌بیند که پس از کورش سه تن از پادشاهان ایرانی حکومت خواهند کرد، اما یونانیان به رهبری اسکندر کبیر جای آنان را خواهند گرفت. در ادامه دانیال به شرح و تفصیل جنگ‌ها و حوادث گوناگون در میان پادشاهان یونان و حوادث آینده به صورت رمزی می‌پردازد (9-12).

4. ادبیات مکاشفه‌ای در کتاب دانیال

ادبیات مکاشفه‌ای یکی از سبک‌های ادبیات کهن است که بین سال‌های 500 قبل از میلاد تا 100 بعد از میلاد نزد یهودیان و مسیحیان رایج بود. محتوای این متون پیش‌گویی از آینده با استفاده از نمادها و رموز بسیار پیچیده است و دوره‌های مختلفی داشته است (ابراهیمی سرو علیا، خواص، 1389: 83ـ115). از زمانی که انسان از ظلم و جور ستم‌کاران به یک منجی روی آورد، این ادبیات نیز رواج یافت. یهودیان نیزآمال و آرزوهای خود را در قالب اشارات و رموز بیان می‌کردند. در واقع، این قبیل متون واکنش به دوره شکنجه و ظلم بوده است. سبک مکاشفه‌ای در میان یهودیان تازگی نداشت، بلکه نمونه‌هایی از آن در کتاب ارمیای نبی و حزقیال نبی دیده می‌شود، اما کیفیت آنچه در مکاشفه دانیال وجود دارد، در مقایسه با مکاشفه‌های پیشین و هم‌عصر آن، بسیار پررنگ، عینی و جدی‌تر می‌نماید.

کتاب دانیال در عهد عتیق و کتاب مکاشفه یوحنا در عهد جدید بهترین نمونه این ادبیات مکاشفه‌ای محسوب می‌شوند که با توسل به تمثیل و رمزهای پیچیده، توجه خواننده را به سرنوشت این جهان و فرا رسیدن «روز خداوند» جلب می‌کنند. به طور کلی، ادبیات مکاشفات یوحنا، ادبیات حکومت‌ستیزانه است و بیشتر، مردم و صالحان هستند که حضور دارند، نه فقط افراد دولتی و حکومتی. در حالی که در کتاب دانیال در پرتو اصـلاح حاکمان، فرمان الاهی تحقق می‌پذیرد. کتاب دانیال در میان مجموعه عهد عتیق نخستین کتابی است که در آن به رستاخیز و زندگی پس از مرگ تصریح شده است، این زندگی برای همه نیکوکاران و بدکاران خواهد بود (12: 2). همچنین در این سِفر اشاره زیادی به فرشتگان شده است و اینکه هر قومی فرشته‌ای دارد و میکاییل فرشته بنی‌اسراییل است (12: 1).

5. زبان اصلی کتاب دانیال: عبری یا آرامی؟

زبان اصلی کتاب دانیال آرامی است و بعدها به عبری ترجمه شد؛ چه اینکه بیشتر یهودیان در آن دوره به زبان آرامی سخن می‌گفتند. شواهد متعددی از متن عبری موجود مؤید این ادعاست. برای مثال، در فقره 12: 8 دانیال چنین می‌گوید: «من شنیدم اما درک نکردم. پس گفتم: ای آقایم אַחֲרִית این امور چه خواهد شد». واژه عبری در این جمله به معنای «پایان» و «سرانجام» است. اما این واژه در اینجا کاملاً بی‌معنا و نابجاست. چه اینکه دانیال در پی تفسیر و توضیح شنیده‌هایش است. به علاوه، نمونه‌ای که در 5: 12 آمده این احتمال را تقویت می‌کند که واژه عبری אַחֲרִית جایگزین واژه آرامی אַחֲוָיַת شده که به معنای تفسیر و توضیح است؛ در واقع، متن آرامی به این شکل بوده است: «من شنیدم اما درک نکردم. پس گفتم ای آقایم! تفسیر این امور چه می‌شود، نه پایان این امور، چنان‌که در ترجمه عبری آمده است». به عبارت دیگر، واژه آرامی «אַחֲוָיַת» به معنای «تفسیر، توضیح» به واژه عبری «אַחֲרִית» به معنای «سرانجام، پایان» ترجمه شده است، و این در واقع بدخوانی این دو واژه نزدیک به هم است. در
این خصوص شواهد فراوانی وجود دارد که در برخی منابع بررسی شده است (Ginsberg, 2007: 5/424). این اشتباه در نسخه حاضر نیز دیده می‌شود که در تصویر ذیل مشهود است.

 

6. ادبیات فارسی‌هود

در کتاب مقدس، به ویژه در اسفار استر، دانیال، نحمیا و ... شواهد تاریخی و واژگانی فراوانی درباره حضور یهودیان از سده شش قبل از میلاد در ایران یافت می‌شود. این حضور دیرینه به مرور زمان منجر به خلق آثار متقابل فرهنگی ـ مذهبی شد. زبان مذهبی یهودیان، زبان عبری است که در تقسیمات زبان‌شناختی شاخه‌ای از زبان آرامی به شمار می‌رود. باید توجه داشت که زبان عربی نیز در همین شاخه قرار دارد. از زمان تسلط امپراتوری آشور (732 ق.م.) بر فلسطین، و مدت‌ها پس از تصرف بابل به دست هخامنشیان (539 ق.م.) زبان آرامی زبان تجاری و رسمی در منطقه خاورمیانه بوده است. راز غلبه سریع زبان و خط عربی در ایران در دوران اسلامی را باید در این پیشینه طولانی جست (شهبازی، 1377: 1/300).

یهودیان همواره از محیط‌های مختلف فرهنگی ـ مدنی تأثیر پذیرفته‌اند و این تأثیرپذیری در سبک‌های ادبی مختلفی که در زبان عبری به وجود آمده، نمایان شده است. برای مثال، یهودیان عراق فراوان به عربی ـ عبری می‌نوشتند، یهودیان آلمان به یدشی (عبری ـ آلمانی) و یهودیان ایران به عبری ـ فارسی یا همان فارسی‌هود.

نخستین سند مکتوب از ادبیات فارسی‌هود (Judeo-Persian) نامه‌ای است که اورل استاین (Aurel Stein) در رأس یک گروه باستان‌شناسی در یکی از ایالت‌های چین کشف کرد. این سند، نامه بازرگانی یهودی است که در 37 سطر نگاشته شده و در آرشیو کتاب‌خانه سلطنی بریتانیا نگهداری می‌شود. سند دیگر کتیبه کوچکی است که در تنگه «ازو» واقع در افغانستان کشف شده و تاریخ آن 1064 سال اسکندری (752 م.) است (نتصر، 1999ب: 3/83- 143).

تا جایی که اطلاع داریم، جامباتیستا وتچیتی (Giambattista Vecchietti) )1552ـ1619م.)، جهان‌گرد و سیاست‌مدار ایتالیایی نخستین کسی است که در 1606م. نسخه‌های فارسی تورات به سبک فارسی‌هود را از مشرق‌زمین جمع‌آوری و به کتاب‌خانه‌های اروپا (مخصوصاً پاریس و واتیکان) منتقل کرد. والتر فیشل، استاد دانشگاه برکلی ایالت کالیفرنیا، تحقیق عالمانه‌ای درباره فهرست این نسخه‌ها در کتاب‌خانه‌های مذکور انجام داده است.[3] اما در خصوص هویت این نوع ادبیات و تأثیر آن باید از دو پژوهش‌گر دیگر، ژیلبر لازار (Gillbert Lazard) و آمنون نتصر (Amnon Nezer) نیز یاد کرد که هر یک تحقیقات گسترده‌ای در این باب داشته‌اند و پژوهش‌های آنها مبنای تحقیقات معاصر است (نک.: نتصر، 1999ب).

در مقابل 32 حرف فارسی، زبان عبری تنها 22 حرف دارد. این کمبود هرچند در خوانش نسخه حاضر مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در خواندن و نوشتن با الفبای عبری (فارسی‌هود از نوع اول) مشکلاتی بروز می‌کند. مبدعان این ادبیات برای جبران این کمبود، بر روی پاره‌ای از حروف عبری علایمی قرار می‌دادند. البته نباید این علایم را با نقطه‌ها و خطوطی که در کتابت عبری جنبه اعراب دارد، اشتباه کرد. در جدول ذیل برخی از این معادل‌ها ذکر شده است (نتصر، 1999ب: 1/47-48):

حروف فارسی

معادل عبری

مثال

ث

ת’

תָ’אבֵּת : ثابت

ج

גִ

מווגִוד : موجود

چ

גֶ

בּגֶה : بچه

ذ

ד’

לַדִ’יד’ : لذیذ

ژ

ז’

זָ’אלֵה : ژاله

ض

צ’

צָ’אמֵן : ضامن

ظ

ט’

מַטְ’לום : مظلوم

غ

ג’

גֶראג’ : چراغ

همچنین درباره متون و اسناد عبری ـ پهلوی، عبری ـ عربی، و عبری ـ بِربر در برخی منابع اطلاعات ارزشمندی ارائه شده است (Lazard, 1997: 4/ 299-313).

7. نسخه کتاب‌خانه مسجد اعظم از کتاب دانیال

در فهرست نسخه‌های خطی این کتاب‌خانه مشخصات نسخه «صحیفه دانیال» به صورت کاملاً اجمالی ارائه شده است (استادی و دیگران، 1389: 4/67ـ68، ش2195). در سراسر رساله متأسفانه هیچ‌گونه اطلاعی درباره کاتب یا دیگر اشخاص تأثیرگذار
دیده نمی‌شود. نسخه در 21 برگ و در قطع وزیری است. به جز صفحه نخست،
که متن و ترجمه هر دو به رنگ مشگی است، در سایر صفحات متن به رنگ
مشگی و ترجمه فارسی به رنگ قرمز کتابت شده است. شماره باب‌های کتاب به
عربی است. با مقایسه‌ای که میان ترجمه فارسی این اثر و دیگر ترجمه‌های
فارسی کتاب مقدس صورت گرفت مشخص شد که این ترجمه‌ای مستقل است و نویسنده از ترجمه‌های دیگر استفاده نکرده، بلکه ترجمه مستقیم از عبری به
فارسی است.

طبق جدول ذیل، نسخه حاضر مطابق الگوی شماره 2 (متن اصلی و ترجمه) است.

دانیال 1: 1

1.

متن عبری

בִּשְׁנַת שָׁלוֹשׁ, לְמַלְכוּת יְהוֹיָקִים מֶלֶךְ-יְהוּדָה--בָּא נְבוּכַדְנֶאצַּר מֶלֶךְ-בָּבֶל יְרוּשָׁלִַם, וַיָּצַר עָלֶיהָ.

2. نسخه حاضر

متن (فارسی‌هود با الفبای فارسی):

 

ترجمه

بِشنَت شالوش، لِمَلخوت یِهویاقیم مِلِخ یِهوداه باه نِبوکَد نِصَر مِلِخ باوِل یِروشالَم وَ یاصَر عالِیها.

در سال سوم از پادشاهی یهویاقیم که پادشاه یهود بود آمد بخت النصر پادشاه بابل به شهر بیت‌المقدس و محاصره کرد آن را.

3.

فارسی‌هود با الفبای عبری

דר שָל שֶום שלטנת יְהויקָים פָדשָׁה יְהודָה, נבּוכד נצר פָדשָׁה בָּבֶל בּה אוְרשׁלים אָמדה, אָן רא מהָאצֶרֶה נֵמוד*.

4.

ترجمه قدیم

در سال سوم سلطنت یَهویاقیم پادشاه یهودا، نَبوکَدنَصَّر پادشاه بابل به اورشلیم آمده، آن را محاصره کرد.

* این متن همان ترجمه قدیم است، اما با الفبای عبری؛ به عبارت دیگر، کسی که تنها با الفبای عبری آشنا باشد می‌تواند این متن را بخواند و متوجه معنای آن شود. متن حاضر بر اساس نسخه‌ای از کتاب مقدس است که تماماً به این سبک بوده و در 1907 در لندن منتشر شده است. نسخه‌ای از آن در کتاب‌خانه ماساچوست آمریکا نگه‌داری می‌شود و فایل عکسی آن از سایت این دانشگاه قابل دریافت است. کتاب دانیال به همراه کتاب‌های استر، عزرا، نحمیا، اول تواریخ و دوم تواریخ در جزء پنجم این مجموعه قرار دارد.    

دعای دانیال 9: 7، 18- 19

1.

 

متن عبری

לְךָ אֲדֹנָי הַצְּדָקָה, וְלָנוּ בֹּשֶׁת הַפָּנִים ...

הַטֵּה אֱלֹהַי אָזְנְךָ, וּשְׁמָע--פקחה (פְּקַח) עֵינֶיךָ וּרְאֵה שֹׁמְמֹתֵינוּ, וְהָעִיר אֲשֶׁר-נִקְרָא שִׁמְךָ עָלֶיהָ:  כִּי לֹא עַל-צִדְקֹתֵינוּ, אֲנַחְנוּ מַפִּילִים תַּחֲנוּנֵינוּ לְפָנֶיךָ--כִּי, עַל-רַחֲמֶיךָ הָרַבִּים.

אֲדֹנָי שְׁמָעָה, אֲדֹנָי סְלָחָה, אֲדֹנָי הַקְשִׁיבָה וַעֲשֵׂה, אַל-תְּאַחַר:  לְמַעַנְךָ אֱלֹהַי--כִּי-שִׁמְךָ נִקְרָא, עַל-עִירְךָ וְעַל-עַמֶּךָ.

2. نسخه حاضر

 

متن: صفحه 31، خط 5-6

صفحه 32، خط 10ـ11

 

 

صفحه 33، خط 1ـ2

 

ترجمه:

لِخا اَدونای هَصِداقاه، وَ لانو بُشِت هَپانیم ...

هَطّه اِلُهی اُزنِخا (آذنِخا) وُشمَع، پَقَه عِینِیخا وُرئه شممتینو وَها عیر اَشر نِقراء شمخا عالِیها : کی لا عَل صِدقُتینو اَنخنو مَپیلیم تَخنونِنو (لِفانیخا)،* کی عَل رَحِمخا هارَبیم.

اَدُنای شِماعا! ادونای سِلاحاه! ادونای هَقشیباه (هَقشیواه) وَعَسِه اَل تأخَر لِمَعَنخا اِلُهی کی شِمخا نِقراء عَل عیرخا وِ عَل عَمخا.  

مر تو راست خدایا عدالت، و از ماست شرمساری روی‌ها ...

میده ای خدای من گوش خود را و بشنو، بگشا چشم خود را و ببین پریشانی ما را و آن شهر که می‌خوانیم نام تو را بر آن: که نه بر عدالت‌های ما که ماییم افتادگان، بلکه بر نام‌های که بر رحمت تو رسیده‌اند بسیاران (غلط).*

خدایا بشنو خدایا ببخش خدایا گوش کن و بکن، به تأخیر میفکن به سبب خودت ای خدای من که نام تو را می‌خوانیم بر شره تو و بر قوم تو.

3.

 

 

فارسی‌هود با الفبای عبری

אֵי כדאוַנד עְדאלַת אַז אָן תו אַשת וַ רׁשוָאי אז אָן מא אַשת ...

אֵי כדאיַמ גושׁ כוד רא פַרא גיר וַבֵּשְׁנו וגֶשׁמָן כוד רא בָּאז כן וַבֵּה כַראבּי האי מא וַשַּהְרי כֵה בֵּאֵסמ תו מסַמּי אַסת נַטַ’ר פַאמא, זירא כה תַצַ’רּעָאת כוד רא נַה בַּראי עַדאלַת כוישׁ בַּלכּה בַּראי רַחְמַת האי בּזרגֶ תו בֵּחצ’ור תו מִינֵמאים.

אֵי כדאוַנד בֵּשׁנו, אֵי כדאוַנד בִּיאמורְז, אֵי כדאוַנד אֵסְתמאעְ נֵמודה בֵּה עַמַל אָוַר! אֵי כדאי מַן בֵּכָטר כודַת תַאכִיר מַנֵמא זִירא כֵה שַׁהר תו וַקום תו בֵּאֵסְם תו מסַמי מִיבּאשַׁנד.

4.

 

 

ترجمه قدیم

ای خداوند عدالت از آن توست و رسوایی از آن ماست ...

ای خدایم گوش خود را فراگیر و بشنو و چشمان خود را باز کن و به خرابی‌های ما و شهری که به اسم تو مسمّا است نظر فرما، زیرا که ما تضرّعات خود را نه برای عدالت خویش بلکه برای رحمت‌های عظیم تو به حضور تو می‌نماییم (ترجمه آزاد و غیر پای‌بند به متن).*

ای خداوند بشنو! ای خداوند بیامرز! ای خداوند استماع کرده، به عمل آور! ای خدای من به خاطر خودت تأخیر منما زیرا که شهر تو و قوم تو به اسم تو مسمّا هستند.

* در این فقره چند اشکال وجود دارد که توجه به آن ضروری است: الف. در آوانگاری عبری، کلمه «لِفانیخا/ לְפָנֶיךָ» به معنای «در حضور تو»، افتاده و در ترجمه نیز نیامده است؛ ب. مهم‌تر از اشکال قبلی اینکه جمله پایانی در ترجمه فارسی کاملاً نامفهوم و نارساست؛ ج. در ترجمه قدیم نیز این جمله کاملاً مفهومی و به اصطلاح ترجمه آزاد شده است که خالی از اشکال نیست. بنابراین، با توجه به متن اصلی این ترجمه پیشنهاد می‌شود: «... به خرابی‌های ما و شهری که به اسم تو نامیده شده نظر فرما: و این نه به خاطر عدالت ما، که در حضورت متضرع و سرافکنده‌ایم، بلکه به خاطر رحمت‌های عظیم خودت». 

دانیال 11: 1

1.

متن عبری

וַאֲנִי בִּשְׁנַת אַחַת, לְדָרְיָוֶשׁ* הַמָּדִי--עָמְדִי לְמַחֲזִיק וּלְמָעוֹז, לוֹ.

2. نسخه حاضر

 

وَ اَنّی بِشنَت اَحات لَداریاوِش هَمادی عامدی لَمَحزیق وُلماعوز لُو.

و من در سال اول سلطنت داریاوش* مادی ایستادم به قوّت و قوی بودن او.

3.

فارسی‌هود با الفبای عبری

דַר סאל אַוּל דָריושׁ מָדִי מַן נִיז אִיסְתאדֵה בּודַם תָא או רָא אסְתוָאר סָאזַם וַקוַּת דַהַם.

4.

ترجمه قدیم

و در سال اول داریوش* مادی، من نیز ایستاده بودم تا او را استوار سازم و قوّت دهم.

* نکته حائز اهمیت اینکه نسخه حاضر بر اساس نسخه مَسورا است، چه اینکه اشتباه در آن نسخه در اینجا نیز دیده می‌شود. در نسخه مَسورا چنین آمده: «و در سال اول داریوش مادی، من نیز ایستاده بودم تا او را استوار سازم و قوت دهم» (دانیال، 11: 1)، اما در ترجمه سِپتواجینت یا هفتادین (Septuagint) چنین ذکر شده: «و در سال اول کورش، من نیز ایستاده بودم». در این آیه یک اشکال وجود دارد و آن اسم «داریوش مادی» در نسخه عبری است، در حالی که در ترجمه یونانی به جای «داریوش»، «کورش» ذکر شده که به لحاظ تاریخی «کورش» صحیح است.

نتیجه‌گیری

هم‌زیستی یهودیان و ایرانیان یکی از طولانی‌ترین هم‌زیستی‌ها در تاریخ قوم یهود است. بازتاب‌های تعامل این دو در کتاب مقدس (به ویژه اسفار استر، دانیال، نحمیا) و تلمود به روشنی نمایان است. در این میان، یکی از مهم‌ترین آثار این تعامل خلق ادبیات فارسی‌هود است که شاخه‌ای از ادبیات فارسی به شمار می‌رود، اما تاکنون مغفول مانده است. هرچند محور اصلی این ادبیات بر مضامین تاریخی و آموزه‌های دینی یهود دور می‌زند، اما ترجمه غزلیات و اشعار عرفانی عطار، سعدی، حافظ، مولوی و دیگران نیز در کنار سخنان پیامبران بنی‌اسراییل به چشم می‌خورد، که تحت تأثیر فرهنگ ایران بوده است.

این مبحث از دهه‌های نخستین قرن بیستم برای نخستین بار توجه دانشمندان غربی را به خود جلب کرد. امروزه تعداد انگشت‌شماری از پژوهش‌گران اروپایی، به ویژه در زمینه زبان‌شناسی، درباره این آثار تحقیق می‌کنند. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های آنها کشف معادل‌های واژگانی، شیوه‌های تلفظ و آوانوشت‌های به کار رفته در این متون است. شمار زیادی از این متون، اعم از نسخ خطی و چاپ سنگی، در کشور ایران وجود دارد، هرچند بسیاری از نفایس این نسخ در گذشته و حال به کتاب‌خانه‌های پاریس، واتیکان، بریتانیا و کتاب‌خانه سلطنتی برلین منتقل شده است. با این حال متون متعددی در کتاب‌خانه‌های داخل همچون مرعشی نجفی، ملی، دانشگاه تهران و آستان قدس به جای مانده است. توجه به این متون یکی از بایسته‌های پژوهش است که می‌تواند از منظر زبان‌شناختی نیز ارزنده باشد.

 

صفحه نخست نسخه صحیفه دانیال

پی‌نوشت‌ها

 



[1]. از جمله واقفان این آثار ارزشمند می‌توان به آیت‌الله العظمی بروجردی (3000 سنگی و خطی)، آیت‌الله مقدس اصفهانی (2000 چاپی و خطی)، آیت‌الله فرید اراکی (2000 چاپی) و سرانجام مجموعه اهدایی حاج محمد رمضانی (40000 چاپی و حدود 3000 خطی)، اشاره کرد.

2. تقویم یهودیان شمسی ـ قمری است؛ یهودیان برای ثابت نگه داشتن ماه‌های قمری در فصول سال، هر سه سال یک بار، پس از ماه «اَدار» یک ماه به نام «ادار شِنی» (ادار ثانی) بر سال می‌افزایند و آن سال سیزده‌ماهه را عِبّور (آبستن) می‌نامند. سال آنها از ماه تشری در پاییز آغاز می‌شود و با افزودن عدد 4381 بر نیمه اول و 4382 بر نیمه دوم سال هجری شمسی، تاریخ عبرانی به دست می‌آید که مبدأ خلقت عام فرض می‌شود. بنابراین، سال 1391 تا 25 شهریور با نیمه دوم سال 5772 عبرانی و از 26 شهریور با نیمه اول سال 5773 عبرانی برابر است (توفیقی، 1379: 113).

3. نک.: فیشل، 1338، ص674-680؛ قسمت دوم این مقاله در اردیبهشت 1339 شماره اول و قسمت سوم در تیرماه 1339، ش2 همان نشریه منتشر شده است.

... و زیر آفتاب هیچ چیز تازگی ندارد

(جامعه، 1: 9).

کتاب‌خانه مسجد اعظم قم 4200 مجلد نسخه خطی به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و اردو و بیش از 80000 جلد کتاب چاپی دارد که قریب 9000 نسخه آن کتب چاپ سنگی و سربی است. بیشتر این کتاب‌ها وقفی و اهدایی است.[1] حسین متقی تحقیق عالمانه‌ای‌ درباره فهرست‌های مختلفی که از بخش مخطوطات این کتاب‌خانه تهیه شده، در اثر ماندگار خود با عنوان فهرست‌نامه ایران ارائه کرده است (متقی، 1391: 352-354). فهرست کتب چاپ سنگی را نیز مجید غلامی جلیسه و نگارنده در دست انتشار دارند. در میان مخطوطات این کتاب‌خانه بیش از یکصد نسخه به لحاظ خط مؤلف، تذهیب و قدمت جزء نفایس محسوب می‌شوند که صحیفه دانیال نبی (کتاب دانیال) در زمره آنهاست. این کتاب بدون تاریخ، به زبان عبری و با الفبای فارسی است.

1. معرفی دانیال نبی

دانیال نامی عبری است که معنای آن در لغت چنین است: «خدا داور من است» (דָנִיאֵל: Dāniel = دانی اِل). وی یکی از انبیای بزرگ بنی‌اسراییل است که از تاریخ وی جز آنچه در کتاب دانیال (کتاب بیست‌وهفتم از مجموعه عهد عتیق) برمی‌آید چندان اطلاعی در دست نیست. دانیال (حدود 605 تا 537 قبل از میلاد) از قبیله یهودا و احتمالاً از خاندان سلطنتی یَهُویاقیم بود که در سن جوانی، در سال سوم سلطنت یهویاقیم پادشاه، به همراه دیگر جوانان یهودی، به اسارت گرفته شد و به دربار نبوکد نصر در بابل انتقال یافت (دانیال، 1: 3-6). پس از استیلای ایرانیان بر بابل، وی در دربار هخامنشیان صاحب منصب بوده است. سرانجام در سال سوم سلطنت کورش (536 ق.م.) درگذشت.

حزقیال نبی از وی به عنوان حکیم یاد می‌کند (حزقیال، 28: 3) و او را در زمره انسان‌های شایسته‌ای چون نوح و ایوب قرار می‌دهد (حزقیال، 14: 14، 20). عیسی مسیح نیز در متی (24: 15) به نبوت وی اشاره می‌کند. در عهد عتیق «دانیال» نام فرزند دوم داوود پادشاه نیز هست که در حِبرون به دنیا آمد، مادرش اَبیحایَل کَرمَلیّه است (اول تواریخ، 3: 1)؛ هَمو در دوم سموییل (3: 3) کِیلاب خوانده شده است (هاکس، 1383: 366). منابع اسلامی حکایت از این دارند که مقبره دانیال نبی واقع در شوش همواره مورد احترام ساکنان این منطقه بوده، در ایّام قحطی به ایشان توسل می‌جستند. در واقعه فتح ایران، ابوموسی اشعری هنگام عبور از این منطقه وقتی با قبر ایشان مواجه شد و از هویت آن پرسید، بومیان منطقه گفتند که این مقبره دانیال نبی است. ابوموسی این خبر را به خلیفه وقت نوشت و دستور یافت قبر ایشان را ترمیم کنند (بلاذری، 1379: 367).

2. جایگاه کتاب دانیال در عهد عتیق

کتاب مقدس به دو بخش عهد عتیق و عهد جدید تقسیم می‌شود؛ بخش نخست آن مورد اتفاق یهودیان و مسیحیان است و بخش دوم تنها مورد قبول مسیحیان است. عهد عتیق مجموعه‌ای متشکل از 39 کتاب است. واژه «عهد، میثاق یا پیمان» ترجمه کلمه عبری «بِریت/ בֵּרִית» است. منظور از  این «عهد» میثاق خداوند با نیای ایشان، حضرت ابراهیم است (پیدایش، 17: 1-14). یهودیان معتقدند عهد عتیق حدود 3400 سال پیش با موسی آغاز شد و حدود 2400 سال قبل با کتاب ملاکی نبی پایان یافت. این کتاب بر اساس عقیده یهودیان به سه قسمت تقسیم می‌شود:

الف. توراه (תורָה)؛ توراه به عبری همان تورات است که خود مشتمل بر پنج کتابِ پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تثنیه است. یهودیان معتقدند خداوند این پنج کتاب را به واسطه موسی و در تاریخ 2448 عبری[2] برابر با 1312 ق.م. به قوم بنی‌اسراییل اعطا کرد.

ب. نِوئیم یا نبئیم (נביאים)، که همان کتب انبیاست. در عهد عتیق دو گونه نبی سراغ داریم: نخست انبیایی از قبیل سموییل، ناتان، الیاس و الیسع که رسالت شفاهی داشتند. گونه دوم انبیایی هستند که نوشته‌هایی از خود بر جای گذاشتند. این دسته از انبیا شاگردان یا شنوندگانی داشته‌اند که گفتارهای آنان را در کتاب‌هایی می‌نوشتند. در این میان، چهار نبی «انبیای بزرگ» نامیده می‌شوند. علت این نام‌گذاری بزرگ بودن حجم کتاب‌های آنهاست: اِشَعیا، اِرمیا، حِزقیال و دانیال. همچنین دوازده نبی دیگر را که کتاب‌های کوچک بر جای گذاشته‌اند «انبیای کوچک» می‌خوانند: هوشع، یوئیل، عاموس، عوبدیا، یونس، میکاه، ناحوم، حَبَقّوق، صفنیا، حجّی، زکریّا و ملاکی.

در سنت یهودی، گاهی انبیا را «وجدان بنی‌اسراییل» نامیده‌اند، زیرا ایشان گناهان قوم، به‌ ویژه گرایش آنها به شرک و نفاق، را نکوهیده‌اند (توفیقی، 1379: 35).

ج. کتوبیم (כּתובּים)، یا همان نوشته‌ها؛ مجموعه‌ای متنوع با موضوعاتی مانند نیایش‌های شاعرانه، داستان‌ها، عبارات حکیمانه و ترانه‌ها که بیانگر فرهنگ، تاریخ و ادبیات یهودیت باستان هستند. این کتاب‌ها مجموعه سوم و پایانی نسخه عبری عهد عتیق را تشکیل می‌دهند. مجموعه «کتوبیم» عبارت‌اند از: مزامیر، غزل غزل‌ها، امثال، ایوب. یهودیان با استفاده از حروف اول این سه گروه کتاب‌ها، یعنی (ت) از واژه «تواره»، (ن) از کلمه «نوئیم» و (خ) از کلمه «کتوبیم»، واژه اختصاری «تنخ = תַנַך» را بر مجموعه عهد عتیق اطلاق می‌کنند.

 بر این اساس، کتاب دانیال جزء مجموعه دوم، یعنی کتب انبیاست. نام دانیال به عنوان صاحب اثر در قسمت‌های مختلفی مثل 9: 2 و 10: 2 دیده می‌شود. تعبیر «پسر انسان» که در این کتاب آمده، یکی از شخصیت‌های مبهم در کتاب مقدس است که همواره مورد اختلاف پژوهش‌گران بوده است. به گفته این کتاب، به نشانه فرا رسیدن روز خداوند، پسر انسان از آسمان فرو خواهد آمد و ملکوت الاهی را بر پا خواهد ساخت (دانیال، 7: 13؛ متی، 24: 30، 24: 64). موضوع اصلی کتاب «حاکمیت خدا»
است: خدای تعالی بر ممالک آدمیان حکمرانی می‎‌کند (5: 21). رؤیای دانیال همیشه نشان‌دهنده خدا به عنوان خدایی فاتح و پیروزمند است (2: 44؛ 4: 17؛ 7: 14، 26-27؛ 11: 45؛ 12: 13).

نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که آنچه در منابع اسلامی با عنوان «کتاب دانیال»، و «ملحمه دانیال» از آن سخن رفته و به علوم غریبه و پیش‌گویی‌هایی درباره آینده مربوط می‌شود غیر از «کتاب دانیال»ی است که جزء کتاب مقدس به
شمار می‌رود؛ هرچند نمی‌توان ارتباط آنها را با یکدیگر انکار کرد (نک.: صادقی،
1384: 14-19).

3. محتوای کتاب دانیال

معمولاً کتاب دانیال را به دو بخش تقسیم می‌کنند: شش‏ باب اول را در بخش «تاریخ» می‌گنجانند و شش باب بعدی را در بخش «نبوت/ پیش‌گویی». در بخش‏ نخست، دانیال رؤیاهای پادشاهان را تأویل می‌کند، اما در بخش دوم خود صاحب مکاشفه است و فرشته الاهی تفسیر آنها را بر ایشان بیان می‌کند.

بخش نخست (فصل‌های 1-6): این فصل متضمن شش داستان از سوانح زندگی دانیال و سه تن از دوستانش به نام‌های حَننیا، میشاییل و عَزَریا است. نخست سرگذشت خود دانیال و دوستانش طرح می‌شود که به دستور نبوکد نصر به اسارت گرفته شده، به شهر بابل منتقل شدند. آنها زبان کلدانی را فرا گرفتند، اما از خوردن خوراک پادشاه و نوشیدن شراب خودداری کردند تا نجس نشوند. نبوغ دانیال و دوستانش موجب تقرب آنها نزد پادشاه شد. وزیر دربار، دانیال و دوستانش را به اسامی کلدانی مسمّا کرد و دانیال را بِلطَشَصّر (Lord of straitened’s treasure) نامید (1: 7). نخستین واقعه‌ای که سبب نفوذ دانیال شد تعبیر خواب نبوکد نصر در دومین سال سلطنت وی بود که درنتیجه آن پادشاه، دانیال و دوستانش را به عنوان مدیران بخش‌هایی از بابل برگزید. بعدها، پادشاه از آنها درخواست کرد در برابر مجسمه‌ای که جهت پرستش نهاده بود سجده کنند، اما آنها امتناع ورزیدند. پادشاه دستور داد سه دوست دانیال را در آتش بسوزانند، ولی به اراده خداوند آتش آنها را نسوزاند و پادشاه از خدای یهودیان در شگفت ماند (3: 19-30).

دانیال خواب دیگر پادشاه را درباره درخت بزرگی که قطع شده بود تعبیر کرد (4). در زمان بَلشصّر نوشته‌ای که دست غیبی بر دیوار قصر شاه نوشته بود را خواند (5)، و بلطشصّر او را خلعت داد و خود، در همان شب به دست کلدانیان به قتل رسید (در حدود سال 538 ق.م.). دانیال به دلیل سعایت حاسدان و پایداری در دین خود به کنام شیران افکنده شد، اما خداوند او را رهایی داد و همچنان در مشاغل عالی باقی ماند (6).

بخش دوم (فصل‌های7-12): در این بخش، شخصیت دانیال کاملاً تغییر می‌کند. وی حکیمی ترسیم می‌شود که رؤیاها را تعبیر می‌کرد و شاهان را از اسرار و رموز حکومتشان آگاه می‌ساخت. همچنین از وزیری که قربانی دسیسه‌های رقیبان خود می‌شد به کسی تبدیل می‌شود که خود صاحب رؤیا و مکاشفه است. این بار دیگر خود دانیال است که خواب‌های وحشتناک می‌بیند و فرشتگان خواب‌هایش را تعبیر می‌کنند. نیمه اول کتاب که راجع به حوادث دوران تبعید بابلی بود، به طور ناگهانی در نیمه دوم به موضوع دیگر کشیده می‌شود و قرائن به روشنی نشان می‌دهد که این بخش به قرن دوم قبل از میلاد یعنی دوره تسلّط یونان، مربوط می‌شود.

در رؤیای نخست، قدرت‌های چهارگانه بزرگ و سرکش آن روزگار را به صورت وحوش عظیم می‌بیند که سرانجام سقوط می‌کنند. تعبیر «وحوش عظیم» درباره پادشاهان به روشنی نشان می‌دهد که نویسنده به جریان‌های سیاسی عصر خود توجه داشته است. نه دانیال از اسامی آن چهار پادشاه چیزی می‌پرسد و نه فرشته مفسّر چیزی در این باره می‌گوید، اما بیشتر مفسران گفته‌اند که آن چهار عبارت‌اند از پادشاهان
بابل، ماد، فارس و یونان (توفیقی، 1384: 1/167). در پایان «پسر انسان» فراز بر ابرهای آسمان فرود می‌آید و ملکوت و سلطنت جاودان را برای «قدیسان خداوند» به ارمغان می‌آورد. در اینجا نیز از متن فهمیده می‌شود که منظور از «قدیسان» بنی‌اسراییل است (دانیال، 7).

اما در رؤیای دوم، قدرت بزرگ را همانند بزی کوهی می‌بیند که شاخ بزرگی دارد؛ البته شاخ آن می‌شکند و به جایش چهار شاخ دیگر درمی‌آید. بعد شاخ کوچک‌تری می‌روید که همان آنتیوکوس اپیفانس است. بز کوهی با قوچی می‌جنگد که دو شاخ دارد و یکی از دیگری بلندتر است (8). رؤیای سوم پیامی است که جبراییل برای دانیال می‌آورد. این پیام به ظهور ماشیح مربوط می‌شود که پس از 49 سال محقق خواهد شد. ناگفته نماند که اعداد و ارقام موجود در این باب (8) کاملاً رمزی است و همواره مورد بحث و مناقشه مفسران کتاب مقدس بوده است.

رؤیای چهارم که طولانی‌ترین رؤیاهاست، پیام‌هایی از سوی خداوند است که بر محبت او نسبت به مؤمنان قوم خویش تأکید دارد. این رؤیا او را از حوادث آینده مطلع می‌کند: از زمان سومین سال حکومت کورش تا لحظه رهایی قوم اسراییل. او در خواب می‌بیند که پس از کورش سه تن از پادشاهان ایرانی حکومت خواهند کرد، اما یونانیان به رهبری اسکندر کبیر جای آنان را خواهند گرفت. در ادامه دانیال به شرح و تفصیل جنگ‌ها و حوادث گوناگون در میان پادشاهان یونان و حوادث آینده به صورت رمزی می‌پردازد (9-12).

4. ادبیات مکاشفه‌ای در کتاب دانیال

ادبیات مکاشفه‌ای یکی از سبک‌های ادبیات کهن است که بین سال‌های 500 قبل از میلاد تا 100 بعد از میلاد نزد یهودیان و مسیحیان رایج بود. محتوای این متون پیش‌گویی از آینده با استفاده از نمادها و رموز بسیار پیچیده است و دوره‌های مختلفی داشته است (ابراهیمی سرو علیا، خواص، 1389: 83ـ115). از زمانی که انسان از ظلم و جور ستم‌کاران به یک منجی روی آورد، این ادبیات نیز رواج یافت. یهودیان نیزآمال و آرزوهای خود را در قالب اشارات و رموز بیان می‌کردند. در واقع، این قبیل متون واکنش به دوره شکنجه و ظلم بوده است. سبک مکاشفه‌ای در میان یهودیان تازگی نداشت، بلکه نمونه‌هایی از آن در کتاب ارمیای نبی و حزقیال نبی دیده می‌شود، اما کیفیت آنچه در مکاشفه دانیال وجود دارد، در مقایسه با مکاشفه‌های پیشین و هم‌عصر آن، بسیار پررنگ، عینی و جدی‌تر می‌نماید.

کتاب دانیال در عهد عتیق و کتاب مکاشفه یوحنا در عهد جدید بهترین نمونه این ادبیات مکاشفه‌ای محسوب می‌شوند که با توسل به تمثیل و رمزهای پیچیده، توجه خواننده را به سرنوشت این جهان و فرا رسیدن «روز خداوند» جلب می‌کنند. به طور کلی، ادبیات مکاشفات یوحنا، ادبیات حکومت‌ستیزانه است و بیشتر، مردم و صالحان هستند که حضور دارند، نه فقط افراد دولتی و حکومتی. در حالی که در کتاب دانیال در پرتو اصـلاح حاکمان، فرمان الاهی تحقق می‌پذیرد. کتاب دانیال در میان مجموعه عهد عتیق نخستین کتابی است که در آن به رستاخیز و زندگی پس از مرگ تصریح شده است، این زندگی برای همه نیکوکاران و بدکاران خواهد بود (12: 2). همچنین در این سِفر اشاره زیادی به فرشتگان شده است و اینکه هر قومی فرشته‌ای دارد و میکاییل فرشته بنی‌اسراییل است (12: 1).

5. زبان اصلی کتاب دانیال: عبری یا آرامی؟

زبان اصلی کتاب دانیال آرامی است و بعدها به عبری ترجمه شد؛ چه اینکه بیشتر یهودیان در آن دوره به زبان آرامی سخن می‌گفتند. شواهد متعددی از متن عبری موجود مؤید این ادعاست. برای مثال، در فقره 12: 8 دانیال چنین می‌گوید: «من شنیدم اما درک نکردم. پس گفتم: ای آقایم אַחֲרִית این امور چه خواهد شد». واژه عبری در این جمله به معنای «پایان» و «سرانجام» است. اما این واژه در اینجا کاملاً بی‌معنا و نابجاست. چه اینکه دانیال در پی تفسیر و توضیح شنیده‌هایش است. به علاوه، نمونه‌ای که در 5: 12 آمده این احتمال را تقویت می‌کند که واژه عبری אַחֲרִית جایگزین واژه آرامی אַחֲוָיַת شده که به معنای تفسیر و توضیح است؛ در واقع، متن آرامی به این شکل بوده است: «من شنیدم اما درک نکردم. پس گفتم ای آقایم! تفسیر این امور چه می‌شود، نه پایان این امور، چنان‌که در ترجمه عبری آمده است». به عبارت دیگر، واژه آرامی «אַחֲוָיַת» به معنای «تفسیر، توضیح» به واژه عبری «אַחֲרִית» به معنای «سرانجام، پایان» ترجمه شده است، و این در واقع بدخوانی این دو واژه نزدیک به هم است. در
این خصوص شواهد فراوانی وجود دارد که در برخی منابع بررسی شده است (Ginsberg, 2007: 5/424). این اشتباه در نسخه حاضر نیز دیده می‌شود که در تصویر ذیل مشهود است.

 

6. ادبیات فارسی‌هود

در کتاب مقدس، به ویژه در اسفار استر، دانیال، نحمیا و ... شواهد تاریخی و واژگانی فراوانی درباره حضور یهودیان از سده شش قبل از میلاد در ایران یافت می‌شود. این حضور دیرینه به مرور زمان منجر به خلق آثار متقابل فرهنگی ـ مذهبی شد. زبان مذهبی یهودیان، زبان عبری است که در تقسیمات زبان‌شناختی شاخه‌ای از زبان آرامی به شمار می‌رود. باید توجه داشت که زبان عربی نیز در همین شاخه قرار دارد. از زمان تسلط امپراتوری آشور (732 ق.م.) بر فلسطین، و مدت‌ها پس از تصرف بابل به دست هخامنشیان (539 ق.م.) زبان آرامی زبان تجاری و رسمی در منطقه خاورمیانه بوده است. راز غلبه سریع زبان و خط عربی در ایران در دوران اسلامی را باید در این پیشینه طولانی جست (شهبازی، 1377: 1/300).

یهودیان همواره از محیط‌های مختلف فرهنگی ـ مدنی تأثیر پذیرفته‌اند و این تأثیرپذیری در سبک‌های ادبی مختلفی که در زبان عبری به وجود آمده، نمایان شده است. برای مثال، یهودیان عراق فراوان به عربی ـ عبری می‌نوشتند، یهودیان آلمان به یدشی (عبری ـ آلمانی) و یهودیان ایران به عبری ـ فارسی یا همان فارسی‌هود.

نخستین سند مکتوب از ادبیات فارسی‌هود (Judeo-Persian) نامه‌ای است که اورل استاین (Aurel Stein) در رأس یک گروه باستان‌شناسی در یکی از ایالت‌های چین کشف کرد. این سند، نامه بازرگانی یهودی است که در 37 سطر نگاشته شده و در آرشیو کتاب‌خانه سلطنی بریتانیا نگهداری می‌شود. سند دیگر کتیبه کوچکی است که در تنگه «ازو» واقع در افغانستان کشف شده و تاریخ آن 1064 سال اسکندری (752 م.) است (نتصر، 1999ب: 3/83- 143).

تا جایی که اطلاع داریم، جامباتیستا وتچیتی (Giambattista Vecchietti) )1552ـ1619م.)، جهان‌گرد و سیاست‌مدار ایتالیایی نخستین کسی است که در 1606م. نسخه‌های فارسی تورات به سبک فارسی‌هود را از مشرق‌زمین جمع‌آوری و به کتاب‌خانه‌های اروپا (مخصوصاً پاریس و واتیکان) منتقل کرد. والتر فیشل، استاد دانشگاه برکلی ایالت کالیفرنیا، تحقیق عالمانه‌ای درباره فهرست این نسخه‌ها در کتاب‌خانه‌های مذکور انجام داده است.[3] اما در خصوص هویت این نوع ادبیات و تأثیر آن باید از دو پژوهش‌گر دیگر، ژیلبر لازار (Gillbert Lazard) و آمنون نتصر (Amnon Nezer) نیز یاد کرد که هر یک تحقیقات گسترده‌ای در این باب داشته‌اند و پژوهش‌های آنها مبنای تحقیقات معاصر است (نک.: نتصر، 1999ب).

در مقابل 32 حرف فارسی، زبان عبری تنها 22 حرف دارد. این کمبود هرچند در خوانش نسخه حاضر مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در خواندن و نوشتن با الفبای عبری (فارسی‌هود از نوع اول) مشکلاتی بروز می‌کند. مبدعان این ادبیات برای جبران این کمبود، بر روی پاره‌ای از حروف عبری علایمی قرار می‌دادند. البته نباید این علایم را با نقطه‌ها و خطوطی که در کتابت عبری جنبه اعراب دارد، اشتباه کرد. در جدول ذیل برخی از این معادل‌ها ذکر شده است (نتصر، 1999ب: 1/47-48):

حروف فارسی

معادل عبری

مثال

ث

ת’

תָ’אבֵּת : ثابت

ج

גִ

מווגִוד : موجود

چ

גֶ

בּגֶה : بچه

ذ

ד’

לַדִ’יד’ : لذیذ

ژ

ז’

זָ’אלֵה : ژاله

ض

צ’

צָ’אמֵן : ضامن

ظ

ט’

מַטְ’לום : مظلوم

غ

ג’

גֶראג’ : چراغ

همچنین درباره متون و اسناد عبری ـ پهلوی، عبری ـ عربی، و عبری ـ بِربر در برخی منابع اطلاعات ارزشمندی ارائه شده است (Lazard, 1997: 4/ 299-313).

7. نسخه کتاب‌خانه مسجد اعظم از کتاب دانیال

در فهرست نسخه‌های خطی این کتاب‌خانه مشخصات نسخه «صحیفه دانیال» به صورت کاملاً اجمالی ارائه شده است (استادی و دیگران، 1389: 4/67ـ68، ش2195). در سراسر رساله متأسفانه هیچ‌گونه اطلاعی درباره کاتب یا دیگر اشخاص تأثیرگذار
دیده نمی‌شود. نسخه در 21 برگ و در قطع وزیری است. به جز صفحه نخست،
که متن و ترجمه هر دو به رنگ مشگی است، در سایر صفحات متن به رنگ
مشگی و ترجمه فارسی به رنگ قرمز کتابت شده است. شماره باب‌های کتاب به
عربی است. با مقایسه‌ای که میان ترجمه فارسی این اثر و دیگر ترجمه‌های
فارسی کتاب مقدس صورت گرفت مشخص شد که این ترجمه‌ای مستقل است و نویسنده از ترجمه‌های دیگر استفاده نکرده، بلکه ترجمه مستقیم از عبری به
فارسی است.

طبق جدول ذیل، نسخه حاضر مطابق الگوی شماره 2 (متن اصلی و ترجمه) است.

دانیال 1: 1

1.

متن عبری

בִּשְׁנַת שָׁלוֹשׁ, לְמַלְכוּת יְהוֹיָקִים מֶלֶךְ-יְהוּדָה--בָּא נְבוּכַדְנֶאצַּר מֶלֶךְ-בָּבֶל יְרוּשָׁלִַם, וַיָּצַר עָלֶיהָ.

2. نسخه حاضر

متن (فارسی‌هود با الفبای فارسی):

 

ترجمه

بِشنَت شالوش، لِمَلخوت یِهویاقیم مِلِخ یِهوداه باه نِبوکَد نِصَر مِلِخ باوِل یِروشالَم وَ یاصَر عالِیها.

در سال سوم از پادشاهی یهویاقیم که پادشاه یهود بود آمد بخت النصر پادشاه بابل به شهر بیت‌المقدس و محاصره کرد آن را.

3.

فارسی‌هود با الفبای عبری

דר שָל שֶום שלטנת יְהויקָים פָדשָׁה יְהודָה, נבּוכד נצר פָדשָׁה בָּבֶל בּה אוְרשׁלים אָמדה, אָן רא מהָאצֶרֶה נֵמוד*.

4.

ترجمه قدیم

در سال سوم سلطنت یَهویاقیم پادشاه یهودا، نَبوکَدنَصَّر پادشاه بابل به اورشلیم آمده، آن را محاصره کرد.

* این متن همان ترجمه قدیم است، اما با الفبای عبری؛ به عبارت دیگر، کسی که تنها با الفبای عبری آشنا باشد می‌تواند این متن را بخواند و متوجه معنای آن شود. متن حاضر بر اساس نسخه‌ای از کتاب مقدس است که تماماً به این سبک بوده و در 1907 در لندن منتشر شده است. نسخه‌ای از آن در کتاب‌خانه ماساچوست آمریکا نگه‌داری می‌شود و فایل عکسی آن از سایت این دانشگاه قابل دریافت است. کتاب دانیال به همراه کتاب‌های استر، عزرا، نحمیا، اول تواریخ و دوم تواریخ در جزء پنجم این مجموعه قرار دارد.    

دعای دانیال 9: 7، 18- 19

1.

 

متن عبری

לְךָ אֲדֹנָי הַצְּדָקָה, וְלָנוּ בֹּשֶׁת הַפָּנִים ...

הַטֵּה אֱלֹהַי אָזְנְךָ, וּשְׁמָע--פקחה (פְּקַח) עֵינֶיךָ וּרְאֵה שֹׁמְמֹתֵינוּ, וְהָעִיר אֲשֶׁר-נִקְרָא שִׁמְךָ עָלֶיהָ:  כִּי לֹא עַל-צִדְקֹתֵינוּ, אֲנַחְנוּ מַפִּילִים תַּחֲנוּנֵינוּ לְפָנֶיךָ--כִּי, עַל-רַחֲמֶיךָ הָרַבִּים.

אֲדֹנָי שְׁמָעָה, אֲדֹנָי סְלָחָה, אֲדֹנָי הַקְשִׁיבָה וַעֲשֵׂה, אַל-תְּאַחַר:  לְמַעַנְךָ אֱלֹהַי--כִּי-שִׁמְךָ נִקְרָא, עַל-עִירְךָ וְעַל-עַמֶּךָ.

2. نسخه حاضر

 

متن: صفحه 31، خط 5-6

صفحه 32، خط 10ـ11

 

 

صفحه 33، خط 1ـ2

 

ترجمه:

لِخا اَدونای هَصِداقاه، وَ لانو بُشِت هَپانیم ...

هَطّه اِلُهی اُزنِخا (آذنِخا) وُشمَع، پَقَه عِینِیخا وُرئه شممتینو وَها عیر اَشر نِقراء شمخا عالِیها : کی لا عَل صِدقُتینو اَنخنو مَپیلیم تَخنونِنو (لِفانیخا)،* کی عَل رَحِمخا هارَبیم.

اَدُنای شِماعا! ادونای سِلاحاه! ادونای هَقشیباه (هَقشیواه) وَعَسِه اَل تأخَر لِمَعَنخا اِلُهی کی شِمخا نِقراء عَل عیرخا وِ عَل عَمخا.  

مر تو راست خدایا عدالت، و از ماست شرمساری روی‌ها ...

میده ای خدای من گوش خود را و بشنو، بگشا چشم خود را و ببین پریشانی ما را و آن شهر که می‌خوانیم نام تو را بر آن: که نه بر عدالت‌های ما که ماییم افتادگان، بلکه بر نام‌های که بر رحمت تو رسیده‌اند بسیاران (غلط).*

خدایا بشنو خدایا ببخش خدایا گوش کن و بکن، به تأخیر میفکن به سبب خودت ای خدای من که نام تو را می‌خوانیم بر شره تو و بر قوم تو.

3.

 

 

فارسی‌هود با الفبای عبری

אֵי כדאוַנד עְדאלַת אַז אָן תו אַשת וַ רׁשוָאי אז אָן מא אַשת ...

אֵי כדאיַמ גושׁ כוד רא פַרא גיר וַבֵּשְׁנו וגֶשׁמָן כוד רא בָּאז כן וַבֵּה כַראבּי האי מא וַשַּהְרי כֵה בֵּאֵסמ תו מסַמּי אַסת נַטַ’ר פַאמא, זירא כה תַצַ’רּעָאת כוד רא נַה בַּראי עַדאלַת כוישׁ בַּלכּה בַּראי רַחְמַת האי בּזרגֶ תו בֵּחצ’ור תו מִינֵמאים.

אֵי כדאוַנד בֵּשׁנו, אֵי כדאוַנד בִּיאמורְז, אֵי כדאוַנד אֵסְתמאעְ נֵמודה בֵּה עַמַל אָוַר! אֵי כדאי מַן בֵּכָטר כודַת תַאכִיר מַנֵמא זִירא כֵה שַׁהר תו וַקום תו בֵּאֵסְם תו מסַמי מִיבּאשַׁנד.

4.

 

 

ترجمه قدیم

ای خداوند عدالت از آن توست و رسوایی از آن ماست ...

ای خدایم گوش خود را فراگیر و بشنو و چشمان خود را باز کن و به خرابی‌های ما و شهری که به اسم تو مسمّا است نظر فرما، زیرا که ما تضرّعات خود را نه برای عدالت خویش بلکه برای رحمت‌های عظیم تو به حضور تو می‌نماییم (ترجمه آزاد و غیر پای‌بند به متن).*

ای خداوند بشنو! ای خداوند بیامرز! ای خداوند استماع کرده، به عمل آور! ای خدای من به خاطر خودت تأخیر منما زیرا که شهر تو و قوم تو به اسم تو مسمّا هستند.

* در این فقره چند اشکال وجود دارد که توجه به آن ضروری است: الف. در آوانگاری عبری، کلمه «لِفانیخا/ לְפָנֶיךָ» به معنای «در حضور تو»، افتاده و در ترجمه نیز نیامده است؛ ب. مهم‌تر از اشکال قبلی اینکه جمله پایانی در ترجمه فارسی کاملاً نامفهوم و نارساست؛ ج. در ترجمه قدیم نیز این جمله کاملاً مفهومی و به اصطلاح ترجمه آزاد شده است که خالی از اشکال نیست. بنابراین، با توجه به متن اصلی این ترجمه پیشنهاد می‌شود: «... به خرابی‌های ما و شهری که به اسم تو نامیده شده نظر فرما: و این نه به خاطر عدالت ما، که در حضورت متضرع و سرافکنده‌ایم، بلکه به خاطر رحمت‌های عظیم خودت». 

دانیال 11: 1

1.

متن عبری

וַאֲנִי בִּשְׁנַת אַחַת, לְדָרְיָוֶשׁ* הַמָּדִי--עָמְדִי לְמַחֲזִיק וּלְמָעוֹז, לוֹ.

2. نسخه حاضر

 

وَ اَنّی بِشنَت اَحات لَداریاوِش هَمادی عامدی لَمَحزیق وُلماعوز لُو.

و من در سال اول سلطنت داریاوش* مادی ایستادم به قوّت و قوی بودن او.

3.

فارسی‌هود با الفبای عبری

דַר סאל אַוּל דָריושׁ מָדִי מַן נִיז אִיסְתאדֵה בּודַם תָא או רָא אסְתוָאר סָאזַם וַקוַּת דַהַם.

4.

ترجمه قدیم

و در سال اول داریوش* مادی، من نیز ایستاده بودم تا او را استوار سازم و قوّت دهم.

* نکته حائز اهمیت اینکه نسخه حاضر بر اساس نسخه مَسورا است، چه اینکه اشتباه در آن نسخه در اینجا نیز دیده می‌شود. در نسخه مَسورا چنین آمده: «و در سال اول داریوش مادی، من نیز ایستاده بودم تا او را استوار سازم و قوت دهم» (دانیال، 11: 1)، اما در ترجمه سِپتواجینت یا هفتادین (Septuagint) چنین ذکر شده: «و در سال اول کورش، من نیز ایستاده بودم». در این آیه یک اشکال وجود دارد و آن اسم «داریوش مادی» در نسخه عبری است، در حالی که در ترجمه یونانی به جای «داریوش»، «کورش» ذکر شده که به لحاظ تاریخی «کورش» صحیح است.

نتیجه‌گیری

هم‌زیستی یهودیان و ایرانیان یکی از طولانی‌ترین هم‌زیستی‌ها در تاریخ قوم یهود است. بازتاب‌های تعامل این دو در کتاب مقدس (به ویژه اسفار استر، دانیال، نحمیا) و تلمود به روشنی نمایان است. در این میان، یکی از مهم‌ترین آثار این تعامل خلق ادبیات فارسی‌هود است که شاخه‌ای از ادبیات فارسی به شمار می‌رود، اما تاکنون مغفول مانده است. هرچند محور اصلی این ادبیات بر مضامین تاریخی و آموزه‌های دینی یهود دور می‌زند، اما ترجمه غزلیات و اشعار عرفانی عطار، سعدی، حافظ، مولوی و دیگران نیز در کنار سخنان پیامبران بنی‌اسراییل به چشم می‌خورد، که تحت تأثیر فرهنگ ایران بوده است.

این مبحث از دهه‌های نخستین قرن بیستم برای نخستین بار توجه دانشمندان غربی را به خود جلب کرد. امروزه تعداد انگشت‌شماری از پژوهش‌گران اروپایی، به ویژه در زمینه زبان‌شناسی، درباره این آثار تحقیق می‌کنند. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های آنها کشف معادل‌های واژگانی، شیوه‌های تلفظ و آوانوشت‌های به کار رفته در این متون است. شمار زیادی از این متون، اعم از نسخ خطی و چاپ سنگی، در کشور ایران وجود دارد، هرچند بسیاری از نفایس این نسخ در گذشته و حال به کتاب‌خانه‌های پاریس، واتیکان، بریتانیا و کتاب‌خانه سلطنتی برلین منتقل شده است. با این حال متون متعددی در کتاب‌خانه‌های داخل همچون مرعشی نجفی، ملی، دانشگاه تهران و آستان قدس به جای مانده است. توجه به این متون یکی از بایسته‌های پژوهش است که می‌تواند از منظر زبان‌شناختی نیز ارزنده باشد.

 

صفحه نخست نسخه صحیفه دانیال

پی‌نوشت‌ها

 



[1]. از جمله واقفان این آثار ارزشمند می‌توان به آیت‌الله العظمی بروجردی (3000 سنگی و خطی)، آیت‌الله مقدس اصفهانی (2000 چاپی و خطی)، آیت‌الله فرید اراکی (2000 چاپی) و سرانجام مجموعه اهدایی حاج محمد رمضانی (40000 چاپی و حدود 3000 خطی)، اشاره کرد.

2. تقویم یهودیان شمسی ـ قمری است؛ یهودیان برای ثابت نگه داشتن ماه‌های قمری در فصول سال، هر سه سال یک بار، پس از ماه «اَدار» یک ماه به نام «ادار شِنی» (ادار ثانی) بر سال می‌افزایند و آن سال سیزده‌ماهه را عِبّور (آبستن) می‌نامند. سال آنها از ماه تشری در پاییز آغاز می‌شود و با افزودن عدد 4381 بر نیمه اول و 4382 بر نیمه دوم سال هجری شمسی، تاریخ عبرانی به دست می‌آید که مبدأ خلقت عام فرض می‌شود. بنابراین، سال 1391 تا 25 شهریور با نیمه دوم سال 5772 عبرانی و از 26 شهریور با نیمه اول سال 5773 عبرانی برابر است (توفیقی، 1379: 113).

3. نک.: فیشل، 1338، ص674-680؛ قسمت دوم این مقاله در اردیبهشت 1339 شماره اول و قسمت سوم در تیرماه 1339، ش2 همان نشریه منتشر شده است.

کتاب مقدس، ترجمه قدیم.

کتاب مقدس: ترجمه فارسی‌هود (1907). لندن: انجمن کتاب مقدس.

استادی، رضا؛ حسن‌زاده، صادق؛ طیار مراغی، محمود (1389). فهرست نسخه‌های خطی کتاب‌خانه مسجد اعظم قم، قم: نشر برگزیده.

ابراهیمی سرو علیا، عبدالحسین؛ خواص، امیر (1389). «نقد و بررسی ادبیات مکاشفه‌ای در آیین یهود»، در: معرفت ادیان، س1، ش3، ص83-115.

بلاذری، احمد بن یحیی (1379). فتوح البلدان، قاهره: مکتبة لجنة البیان العربی.

توفیقی، حسین (1379). آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: طه.

توفیقی، حسین (1384). یهودیت، مسیحیت و اسلام، چاپ اول، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.

خلیلی، علی (1380). «صد نسخه نفیس»، در: پیام حوزه، ش31، ص106-112.

فیشل، والتر (1338)، «ترجمه‌های فارسی تورات و انجیل» (1)، ترجمه: احمد آرام، در: راهنمای کتاب، ش5، ص674-680.

شهبازی، عبدالله (1377). زرسالاران یهودی و پارسی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

متقی، حسین (1390). فهرست‌نامه ایران، تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

نتصر، امنون (1999 الف). «سیری در ادبیات یهود ایران»، در: پژوهش‌نامه یهود ایران (پاد یاوند)، لس‌آنجلس: انتشارات مزدا.

نتصر، امنون (1999 ب)، پژوهش‌های یهود ایران: پاد یاوند، ج1-3، لس‌آنجلس: انتشارات مزدا.

هاکس، جمیز (1383). قاموس کتاب مقدس، تهران: اساطیر.

صادقی، هادی (1384). «کتاب دانیال»، در: کتاب ماه دین، ش97-98، ص14-19.

Lazard, G. (1997). The Encyclopedia of Islam, Leiden: Brill.

Ginsberg, Harold Louis (2007). Encyclopaedia Judaica, New York: Second Edition.