پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

تکوین مفهوم انسان فرّه‌مند دیانت زرتشتی به انسان کامل از منظر اسماعیلیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری ادیان ایرانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه ادیان غیرابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 دانشیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
4 استادیار گروه ادیان غیرابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
10.22034/jrr.2024.288828.1878
چکیده
در متون دینی زرتشتی، انتقال فرّه ایزدی و پادشاهی از شاهی به شاه دیگر، سلسله‌ای از انسان‌های فرّه‌مند را پدید آورد که به واسطه همان فرّه، وظیفه سرپرستی خلق و تصرف در امور آنها و برقراری نور در سراسر هستی را عهده‌دار شدند. بعد از فتح ایران توسط مسلمانان، فرّه ایزدی بار دیگر با حفظ صورت‌بندی‌های گفتمانی خود، در متون مختلف نمود تازه‌ای پیدا کرد. در مذهب اسماعیلیه بنا به شرایط زمانی و مکانی، سلسله‌ای از انسان‌های کامل تشکیل شدند که آنها نیز وظایفی مشابه با انسان‌های فرّه‌مند، یعنی وظیفه حفظ و نگهداری مردم را از خطر گمراهی بر عهده داشتند. با این نظر و با توجه ‌به وجود عناصر الهیاتی در گفتمان فرّه ایزدی که بر مبنای آن حاکمان با برخورداری از تأیید اهوره‌مزدا و با داشتن گونه‌ای «ولایت» و خاصیت آیینگی، فیض اهوره‌مزدا را به مردم انتقال دادند؛ این مسئله را می‌توان یکی از مهم‌ترین جنبه‌های اشتراک نظر در گفتمان فرّه ایزدی و بحث ولایت و انسان کامل در ادبیات جهان اسلام به ‌حساب آورد. به ‌این ‌ترتیب تکوین و سیر تطور مفهومی تدریجی در نظریه ولایت و انسان کامل و پیوند آن میان حکمت خسروانی و عرفان ایرانی تا قرن هفتم هجری در زمینه حاکمیت سیاسی در ایران پدید آمد.
این مقاله با روش تطبیقی، در پی بررسی و تحلیل این دو جریان دینی - عرفانی ایرانی و اسلامی است تا پرده از شباهت‌ها و اختلاف‌های این دو جریان بردارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Development of the Zoroastrian Concept of Farrah-Holding Human into the Ismaili Notion of the Perfect Human

نویسندگان English

mahdi Elmi Daneshvar 1
mahdi lahzaii 2
mahdi farmanian 3
Mohammad Shokri-Foumeshi 4
1 PhD student, Iranian Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant professor, Department of Non-Abrahamic Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Associate professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
4 Assistant professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده English

In Zoroastrian scriptures, the transfer of the divine (īzadī) farrah from one king to another created a chain of farrah-holding humans who, through this farrah, undertook the guardianship of the people, the administration of their affairs, and the establishment of light throughout the universe. When Muslims conquered Iran, the divine farrah retained its discursive formulation but found new expressions in various texts. In Ismailism, given the unique temporal and spatial circumstances, a chain of perfect humans emerged with responsibilities similar to those of farrah-holding humans, namely protecting people against misguidance. Considering the theological elements in the discourse of divine farrah—where rulers, confirmed by Ahura Mazda, exercised a kind of guardianship (wilāya) and ritualistic character, transferring Ahura Mazda’s grace to the people—this issue represents a major commonality between the farrah discourse and the concepts of guardianship and perfect humans in Islamic literature. Thus, there was a gradual conceptual development of the theory of guardianship and the perfect human, connecting the ancient Persian (Khusruwānī) wisdom and Iranian mystics up to the seventh century AH regarding political rule in Iran. Using the comparative method, this article analyzes the Iranian and Islamic religious-mystical strands to unveil their similarities and differences

کلیدواژه‌ها English

farrah-holding human
farrah
perfect human
guardianship (wilāya)
Ismailism
monarchial farrah
divine farrah
ا‌بن‌ولید، علی (1982 م)؛ تاج‌ العقائد و معدن‌ الفوائد؛ تحقیق: عارف تامر؛ الطبعة الثانیه، بیروت: مؤسسه عزالدین.
ابوحاتم رازی، احمد بن حمدان (1377 ش)؛ کتاب الاصلاح؛ به اهتمام حسن مینوچهر و مهدی محقق؛ تهران: دانشگاه تهران.
بهار، مهرداد (1378 ش)؛ بندهشن؛ تهران: توس.
_____________ (1396 ش)؛ پژوهشی در اساطیر ایران؛ چ نهم، تهران: نشر آگه.
پورداوود، ابراهیم (1377 ش)؛ یشت‌ها؛ تهران: اساطیر.
_____________ (1394 ش)؛ اوستا (4 جلدی)؛ تهران: نگاه.
_____________ (1326 ش)؛ فرهنگ ایران باستان؛ تهران: دانشگاه تهران.
تبریزی، محمدحسین بن خلف (1342 ش)؛ برهان قاطع؛ 5 جلدی، تهران: ابن‌سینا.
حامدی، ابراهیم بن حسین (1416 ق)؛ کنز الولد؛ تحقیق: مصطفی غالب؛ بیروت: دارالاندلس.
دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار (به کوشش) (1387 ش)؛ مجمل‌الحکمه: ترجمه‌گونه‌ای از رسائل اخوان‌الصفا؛ چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دفتری، فرهاد (1383 ش)؛ تاریخ و عقاید اسماعیلیه؛ ترجمه: فریدون بدره‌ای؛ چ سوم، تهران: نشر فرزان.
راشد محصل، محمدتقی (1366 ش)؛ گزیده‌های زاداسپرم؛ تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
_____________ (1389 ش)؛ دینکرد هفتم؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سجستانی، ابویعقوب اسحق بن احمد (1986 م)؛ کتاب اثبات ‌النبوات؛ حققه و قدم له: عارف تامر؛ الطبعة‌ الثانیه، بیروت: دارالمشرق.
_____________ (2000 م)؛ کتاب الافتخار؛ حققه و قدم له: حسین قربان و اسماعیل پوناوالا؛ الطبعة الاولی، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
سیدخلیل‌الهی، سارا و محسن ابوالقاسمی (1398 ش)؛ «جلوه‌های تصویری و نوشتاری فره یا خوّره بر سکه‌های ساسانی (224 – 651م)»؛ پژوهش‌های ایران باستان‌شناسی ایران باستان، دوره 9، ش 22.
شایگان، داریوش (1392 ش)؛ هانری کربن، آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی؛ ترجمه: باقر پرهام؛ تهران: فرزان.
صفا، ذبیح‌الله (1376 ش)؛ حماسه‌سرایی در ایران؛ تهران: امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم (1371 ش)؛ شاهنامه؛ به کوشش: محمد دبیرسیاقی؛ تهران: انتشارات علمی.
فره‌وشی، بهرام (1382 ش)؛ کارنامه اردشیر بابکان؛ تهران: دانشگاه تهران.
قبادیانی، ناصرخسرو (1307 ش)؛ دیوان ناصرخسرو؛ با مقدمه سیدحسن تقی‌زاده؛ تهران: [بی‌نا].
_____________ (1348 ش)؛ وجه دین؛ تهران، نشر طهوری.
القریشی، داعی‌ ادریس عمادالدین (1991 م)؛ زهر المعانی؛ تقدیم و تحقیق: مصطفی غالب؛ بیروت: ‌المؤسسه الجامعیة للدراسات والنشر و التوزیع.
کربن، هانری (1384 ش)؛ بن‌مایه‌های آیین زرتشت در اندیشه سهروردی؛ ترجمه: محمود بهفروزی؛ تهران: جامی.
_____________ (1394 ش)؛ زمان ادواری در مزدیسنا و عرفان اسماعیلیه؛ مترجم: ان‌شالله رحمتی؛ تهران: سوفیا.
کرمانی، حمید‌الدین (1978 م)؛ رساله اسبوع دور الستر‌، اربع رسائل اسماعیلیه؛ تحقیق: عارف تامر؛ بیروت: منشورات دارالمکتبة الحیاه.
گروهی از نویسندگان (1405 ق)؛ رسائل اخوان‌ الصفا و خلان‌ الوفا؛ قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی.
مجتبایی، فتح‌الله (1352 ش)؛ شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان؛ تهران: انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان.
موسوی ‌بجنوردی، محمدکاظم (1383 ش)؛ دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی؛ تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
ناشناس (2002 م)؛ اربع کتب اسماعیلیه منقوله عن النسخه الخطیه؛ عنی بتصحیحها: ر. اشتروطمان؛ الطبعة الاولی، بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
نسفی، عزیزالدین (1384 ش)؛ مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان کامل؛ پیش‌گفتار: هانری کربن؛ تصحیح و مقدمه: ماریان موله؛ ترجمه: سیدضیاالدین دهشیری؛ چ 7، تهران: طهوری.
واکر، پل (1383 ش)؛ پژوهشی در یکی از امپراطوری‌های بـزرگ اسـلامی (تـاریخ فاطمیـان و منابع آنها)؛ ترجمه: فریدون بدره‌ای؛ چاول، تهران: فرزان‌روز.
Bailey H.W.( 1948) Zoroastrian Problems in the ninth century books,
Oxford University Press, Oxford.
Benveniste E., et L. Renou( 1934) "Vrtra et Vrthragna, étude de.
mythologie indo-iranienne", Cahiers de la Société Asiatique, III, Paris, p. 7-8.
Pirart É.( 2010) Les Adorables de Zoroastre, Textes avestiques traduits et présents par Éric Pirart, Éditions Max Milo.