پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

بررسی خاستگاه‌های تاریخی اهل حق در ادیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی عسگری 1
مصطفی فرهودی 2
آرش گودرزی 3
محمد سوری 4
1 دانشجوی دکتری رشته عرفان و تصوف اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه عرفان و تصوف اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 دانش‌آموخته دکتری رشته ادیان و عرفان، دانشگاه کمبریج انگلستان
4 استادیار گروه فلسفه، پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، قم، ایران
10.22034/jrr.2024.389688.2102
چکیده
یکی از مباحث مهم در مورد تاریخ فرقه اهل حق، اصل خاستگاه ادیانی آن است. احتمال‌های مطرح‌شده از سوی پژوهشگران در این‌باره عبارت‌اند از: ادیان ایران باستان، مسیحیت، هندوئیسم و اسلام (شیعی و اسماعیلی). ازلی‌بودن این آیین نیز دیدگاهی است که از سوی برخی صاحب‌نظران اهل حق طرح شده است. نگاشته حاضر در مقام پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های مختلف تا چه حد می‌تواند به واقع رهنمون باشد؟ این نوشتار با استفاده از روش توصیفی - کتابخانه‌ای و بهره‌بردن از مطالعات میدانی گسترده، ضمن نقد و بررسی احتمال‌های مختلف، نقطه‌نظر جدیدی طرح می‌کند که پیش‌فرض پژوهش حاضر است؛ بر این مبنا که هسته تاریخی شکل‌دهنده اهل حق، عده‌ای از بزرگان و عارفان از مسالک و اندیشه‌های مختلف بوده‌اند که در منطقه «پِردیور» به برپایی مناسکی خاص مبادرت می‌ورزیده‌اند. نکته مهم آنکه وجود زمینه‌های فکری و فرهنگی مختلف در اهل حق، نمی‌تواند دلیلی بر خاستگاه تام آن در یک تفکر خاص باشد؛ چراکه تبادلات فرهنگی، اثرگذاری‌ها و اثرپذیری‌ها در تمام مکاتب فکری وجود دارد. زمینه‌های فکری و اعتقادی و همچنین اسطوره‌سازی‌هایی که ریشه در ایران باستان دارد، سبب شده‌اند بسیاری از شخصیت‌های این مسلک در مستندات تاریخی قابل رهگیری نباشند، مگر با مطابق‌سازی وقایع و شخصیت‌ها با اسطوره‌های اهل حق
کلیدواژه‌ها
اهل حق
تشیّع
تصوف
دونادون
پردیور
سلطان اسحاق
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study of the Historical Origins of Ahl-e Haqq in Religions

نویسندگان English

Mahdi Asgari 1
Mostafa Farhoudi 2
Arash Goodarzi 3
Mohammed Soori 4
1 PhD student, Islamic Mysticism and Sufism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Mysticism and Sufism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 PhD, Religions and Mysticism, Cambridge University, Cambridge, UK
4 Assistant Professor, Department of Philosophy, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran
چکیده English

One major issue concerning the history of the Ahl-e Haqq sect, or Yarsanism, is its religious origin. Various hypotheses have been proposed, including its origination in ancient Iranian religions, Christianity, Hinduism, and (Shiite or Ismaili) Islam. Some scholars of Ahl-e Haqq have suggested that this religion is eternal. This article addresses the following question: How can these diverse views lead to the truth? Using descriptive-library methods and extensive field studies, the article critiques and examines different hypotheses before proposing a new perspective: the historical core of Ahl-e Haqq was shaped by a group of prominent mystics from various sects and creeds who practiced unique rituals in the Perdivar area. Importantly, the diverse intellectual and cultural backgrounds within Ahl-e Haqq do not justify attributing its entire origin to a specific sect or approach. Cultural exchanges and mutual influences are present in all intellectual traditions. Due to the intellectual and doctrinal backgrounds, as well as myths rooted in ancient Iran, many figures within Yarsanism can only be traced in historical sources by comparing events and figures with Ahl-e Haqq myths and legends

کلیدواژه‌ها English

Ahl-e Haqq
Yarsanism
Shiism
Sufism
dunādūn
Perdivar
Sulṭān Isḥāq
افضلی شاه‌ابراهیمی، سیدمسعود (2011 م)؛ سیری به سوی خاندان سید محمد گوره سوار؛ عراق: رژهلات.
اکبری، سیدمحمد [بی‌تا]؛ گلستان یارسان (1)؛ کرمانشاه: [بی‌نا].
ایوانف، ولادیمیر (1400 ش)؛ اهل حق کردستان (متون اهل حق به تصحیح ایوانف)؛ مترجم: کسری حیدری؛ چ اول، تهران: حکمت کلمه.
حسینی، سیدمحمد (1395 ش)؛ ترجمه و تفسیر دیوان گوره؛ ج 1، چ اول، تهران: پرسیمان.
دکه‌ای، سیدفضل‌الله (1398 ش)؛ دیوان حضرت باباناوس؛ چ اول، تهران: نشر ثالث.
دلفانی، سیاوش (1393 ش)؛ پیدایش سلسله اهل حق؛ چ اول، تهران: منشور امید.
رنجبر، محمدعلی (1400 ش)؛ مشعشعیان: ماهیت فکری اجتماعی و فرآیند تحول تاریخی؛ چ سوم، تهران: آگه.
سلطانی، محمدعلی [بی‌تا]؛ قیام و نهضت علویان زاگرس؛ ج 1، چ اول، کرمانشاه: سها.
سوری، محمد و سیدرضا باقریان موحد (1400 ش)؛ سفینه شاه همدان، نسخه برگردان مجموعه خطی آثار میرسیدعلی همدانی در کتابخانه شهید پاشا؛ قم: مجمع ذخائر اسلامی.
شاه‌ابراهیمی، سیدامرالله (1374 ش)؛ ترجمه و شرح کلام دوره پردیور؛ کرمانشاه: جم‌خانه شاه‌ابراهیمی.
الشیبی، کامل مصطفی (1394 ش)؛ تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری؛ ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو؛ تهران: امیرکبیر.
طیبی، حشمت‌الله (1350 ش)؛ «تأثیر هفت امشاسپندان در آیین کردان اهل حق»؛ بررسی‌های تاریخی، س ششم، ش 3.
عسگری، مهدی (1395 ش)؛ «معرفی خاندان‌های اهل حق - اشتراکات و افتراقات»؛ پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب قم.
گوردزی، آرش و مهدی عسگری (1395 ش)؛ «اشتراکات و افتراقات خاندان‌های اهل حق»؛ نشریه هفت آسمان، ش 70.
لطفی، جواد (1396 ش)؛ «جریان‌شناسی اهل حق در ایران»؛ پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب قم.
منظمی، اردشیر، (1400 ش)؛ «بازخوانی دین‌بودگی یارسان»؛ نشریه پژوهش‌های ادیانی، ش 18.
موسوی مشعشعی، محمد بن فلاح؛ کلام المهدی (نسخه دست‌نوشته عربی)؛ موجود در: کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش 10222.
مینورسکی، ولادیمیر (1398 ش)؛ کردها نوادگان مادها؛ مترجم: جلال جلالی‌زاده؛ چ اول، تهران: توکلی.
یاقوتی، منصور (1398 ش)؛ آیین یارسان در اساطیر قوم کرد؛ چ اول، تهران: انتشارات دات.
تحقیقات میدانی
سند شماره 1: گفتگو با استاد سیدکرم‌الله شاه ابراهیمی، 24/8/94، کرمانشاه.
سند شماره 2: گفتگو با استاد سیدسیف‌علی عالی قلندری، 26/8/94، کرمانشاه.
سند شماره 3: گفتگو با استاد سیدسیف‌علی عالی قلندری، 26/8/94، کرمانشاه.
سند شماره 4: گفتگو با استاد سیدکرم‌الله شاه‌ابراهیمی، 9/12/94، کرمانشاه.
سند شماره 5: گفتگو با استاد سیدکرم‌الله شاه‌ابراهیمی، 9/12/94، کرمانشاه.
سند شماره 6: گفتگو با استاد سیدسیف‌علی عالی قلندری، 10/12/94، کرمانشاه.
سند شماره 7: گفتگو با استاد سید‌امین رسایی، 20/8/94، کرمانشاه.
سند شماره 8: گفتگو با استاد سیدفرید فرهادوند، 12/11/94، کرمانشاه.
سند شماره 9: گفتگو با استاد سیدامین رسایی، 30/5/94، کرمانشاه.
سند شماره 10: گفتگو با استاد سیدرحمت‌الله شاه‌ابراهیمی، 16/6/95، کرمانشاه.
سند شماره 11: گفتگو با سیدفرید فرهادوند، 10/11/94، کرمانشاه.