پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

آوازهای مذهبی مانویانِ ایرانی در آسیای مرکزی؛ پژوهشی متن‌شناسانه بر پایۀ قطعه‌دستنویس‌های مجموعۀ تورفان در برلین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد شکری فومشی 1
امیر امیرگان 2
مهدی علمی دانشور 3
1 استادیار گروه ادیان شرق، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری ادیان ایرانی، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه ادیان شرق (ادیان غیرابراهیمی)، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jrr.2025.461711.2188
چکیده
مقالۀ حاضر به بررسی کمی و کیفی نغمه‌های مذهبی و متون آوازی مانویان ایرانیِ ساکن در آسیای مرکزی می‌پردازد که در یکی از آنها با شناسۀ M797 بازتاب پیدا کرده است. دست‌نوشته‌های این نغمه‌ها که در آستانۀ سدۀ بیستم در واحۀ تورفان واقع در ایالت شین‌جیانِ چین کشف شده‌اند، نشان می‌دهند که مانویان در مانِستان‌های خویش ترانه‌ها و آوازهایی داشتند که آنها را در قالب گروه همسُرا و دسته‌جمعی می‌خوانده‌اند. در این نوشتار می‌کوشیم نشان دهیم متن‌های آوازی مانوی چه اهمیتی در مطالعات دینی داشتند؟ از چه ساختاری پیروی می‌کردند؟ چه ویژگی‌هایی داشتند؟ به چه زبان‌هایی تولید شدند؟ و درنهایت آنها را چگونه باید تفسیر کرد؟ این تجزیه و تحلیل، رویکردی متن‌شناختی دارد و گاهی بنا بر ضرورت وارد حوزۀ زبان‌شناسی تاریخی نیز می‌شود. در این مقاله می‌کوشیم تا آنجا که قطعۀ فارسی میانه - پارتی M797 و دیگر مستندات اجازه می‌دهند به پرسش‌های پیش‌گفته پاسخ دهیم. 
کلیدواژه‌ها
متون آوازی مانویان
نظام موسیقایی مانوی
قطعۀ فارسی میانه ـ پارتی M797
دین مانوی
مجموعۀ تورفان
موضوعات

عنوان مقاله English

Religious Songs of the Iranian Manichaeans in Central Asia: A Textual Study Based on the Manuscripts from the Turfan Collection in Berlin

نویسندگان English

Mohammad Shokri-Foumeshi 1
Amir Amirgan 2
mahdi Elmi Daneshvar 3
1 PhD student, Iranian Religions, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Eastern Religions, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Eastern (non-Abrahamic) Religions, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

This article presents a quantitative and qualitative study of the religious songs and liturgical texts of the Iranian Manichaeans living in Central Asia, one of which is represented by manuscript M797. These manuscripts, discovered at the beginning of the twentieth century in the oasis of Turfan in the Xinjiang region of China, indicate that the Manichaeans in their monasteries composed songs and hymns that were sung collectively in groups. In this paper, we aim to explore the significance of Manichaean liturgical texts in religious studies: What structural features did they follow? What were their characteristics? In which languages were they produced? And how should they ultimately be interpreted? This analysis adopts a textual approach, sometimes venturing into historical linguistics when necessary. The paper seeks to answer these questions as far as the Middle Persian - Parthian fragment M797 and other available evidence allow.

کلیدواژه‌ها English

Manichaean liturgical texts
Manichaean musical system
Middle Persian - Parthian fragment M797
Manichaean religion
Turfan collection
آذرانداز، عباس. (1392 هـ.ش). «عناصر ایرانی و غیرایرانی در شعر مانوی». مجلۀ مطالعات ایرانی. دوره 12. ش 24. ص 1 ـ 22.
ــــــــــــ . (1394 هـ.ش). «آرایه‌های ادبی در اشعار مانویان ایرانی‌زبان». زبان‌شناخت. دوره 6. ش 1. ص 1 ـ 26.
ابوالقاسمی، محسن. (1383 هـ.ش). شعر در ایران پیش از اسلام. ویراست دوم. تهران: طهوری.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. (1386 هـ.ش). سرودهای روشنایی: جستاری در شعر ایران باستان و میانه و سرودهای مانوی. تهران: اسطوره.
سیمز ویلیامز، نیکلاس. (1393 هـ.ش). «ادبیات مسیحی در زبان‌های ایرانی میانه»؛ در: ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش رونالد امریک و ماریا ماتسوخ. ترجمۀ نگین صالحی‌نیا. تهران: سخن. ص 307 - 330.
شکری فومشی، محمد. (1389 هـ.ش). «ملاحظاتی بر یک نشانۀ خطی در دستنویس‌های مانوی تورفان». نامه ایران باستان. ش 20 – 19. ص 53 ـ 64.
ــــــــــــ . (1395 هـ.ش). «سرودی انجیلی در باب انگارۀ سه روز بزرگ؛ با رویکردی به خاستگاه و ماهیت سروده‌های مانوی بر اساس دستنویس‌های تورفان در مجموعۀ برلین». پژوهش‌های ادیانی. ش 7. ص 99 ـ 118.
کلیمکایت، هانس یوآخیم. (1384 هـ.ش). هنر مانوی. ترجمۀ: ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: اسطوره.
 
BeDuhn, J. D. (2004), “The Cantillated Manichaean Meal Hymns of the Turfan Collection”, in: D. Durkin-Meisterernst, S.-C. Raschmann, J. Wilkens, M. Yaldiz and P. Zieme (eds.), Turfan Revisited: The First Century of Research into the Arts and Cultures of the Silk Road, Berlin, 2004, pp. 30-36.
Boyce, M. (1952), ‘Some Parthian abecedarian hymns’, BSOAS 14, 435-50.
Brunner, C. J. (1980), “Liturgical chant and hymnody among the Manicheans of central Asia”, ZDMG 130, pp. 342-368.
Durkin-Meisterernst, D. (2004), Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian (Corpus Fontium Manichaeorum, Dictionary of Manichaean Texts III,1), Turnhout: Brepols.
Durkin-Meisterernst, D. (2006), The Hymns of the Living Soul. Middle Persian and Parthian Texts in the Turfan Collection, Turnhout (BTT 24).
Durkin-Meisterernst, D.            & E. Morano (2010), Mani’s Psalms. Middle Persian, Parthian and Sogdian texts in the Turfan Collection, Turnhout: Brepols (BTT 27).
Durkin-Meisterernst, D. (2011), ‘Literarische Termini in mitteliranischen manichaischen Texten’, Der östliche Manichäismus. Gattungs- und Werksgeschichte, Vorträge des Göttinger Symposiums von 4.-5. März 2010 (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, neue Folge 17, ed. Z. Özertural et al.), 27-44.
Gulácsi, Zs. (2001), Manichaean Art in Berlin Collections. A comprehensive catalogue of Manichaean artifacts belonging to the Berlin State Museums of the Prussian Cultural Foundation, Museum of Indian Art, and the Berlin-Brandenburg Academy of Sciences, deposited in the Berlin State Library of the Prussian Cultural Foundation (Corpus Fontium Manichaeorum Series Archaeologica et Iconographica I), Turnhout: Brepols.
Henning, W. B. (1937), Ein  manichaisches Bet- und Beichtbuch, APAW 1936, 10, Berlin 1937 [= Sel. Papers I, pp. 417-558].
Henning, W. B. (1950), “A Pahlavi Poem”, BSOAS 13/3, pp. 641-648.
Machabey, A. (1955), “La cantillation Manicheenne. Notation hypothétique, métrique, analogies”, La Revue Musicale 227, Paris, pp. 5-22.
Morano, E. (2010), “Manichaean Middle Iranian Texts Regarding Jesus. Edition of Middle Persian, Parthian and Sogdian Texts from the Berlin Turfan Collection”, Doctoral dissertation, Università Degli Studi Di Roma, La Sapienza, Rome, pp. i-iv + 198.
Müller, F. W. K. (1904), Handschriften-Reste in Estrangelo-Schrift aus Turfan, Chinesisch-Turkestan, I , SPAW, IX, 348-52 ; II aus dem Anhang zu den APAW, 1-117.
Reck, C. (2004), Gesegnet sei dieser Tag. Manichäische Festtagshymnen. Edition der mittelpersischen und parthischen Sonntags-, Montags- und Bemahymnen, Turnhout: Brepols (BTT 22).
Reck, C. (2005), ‘Reste einer soghdischen Version von Huyadagmān I in der Form eines Responsoriums zwischen Erwähltem und Hörer’, Languages of Iran: Past and Present. Iranian Studies in memoriam David Neil MacKenzie (Iranica 8, ed. D. Weber), Wiesbaden, 153-63.
Salemann, C. (1912), Manichaica. III, Bulletin de l’Académie Impériale des Sciences de St.-Pétersbourg, VIe série, volume 6, Issue 1, pp. 1–32.
Shaked, Sh. (1970), “Specimens of Middle Persian Verse”, in: ed. M. Boyce and I. Gershevitch (eds.), W. B. Henning Memorial Volume, London, pp. 395-405.
Sundermann, W. (1992), Der Sermon vom Licht-Nous: Eine Lehrschrift des östlichen Manichäismus, Edition der parthischen und soghdischen Version. Berliner Turfantexte 17. Berlin: Akademie Verlag.
Wellesz, E. (1918), “Miscellanea zur orientalischen Musikgeschichte“, Zeitschrift für Musikwissenschaft, 1. Jahrgang, pp. 505-515.
Wellesz, E. (1949), A History of Byzantine Music and Hymnography, Oxford.
Wellesz, E. (1954), “Early Christian Music”, in: D. A. Hughes (ed.), Early Medival Music up to 1300, London, pp. 1-13.