پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

بررسی و نقد نظریه تکامل فایرستون درباره داستان ابراهیم (ع) در قرآن و تفاسیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
3 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، پردیس فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
10.22034/jrr.2025.447479.2174
چکیده
ابراهیم (ع) در جایگاه پایه‌گذار ادیان توحیدی، جایگاه ویژه‌ای میان پیروان ادیان سه‌گانه ابراهیمی دارد؛ ازاین‌رو انتساب به ایشان همواره عامل اثبات حقانیت‌ و سبب مباهات ادیان ابراهیمی به‌ شمار می‌آید. تلاش پیروان این سه دین در ابراهیمی‌نامیدن خود و غیر‌ابراهیمی‌دانستن دیگران، مباحث کلامی و تاریخی درازدامنی را شکل داده است؛ برای نمونه فایرستون - خاورپژوه یهودی - با تتبع در داستان ابراهیم در قرآن و منابع یهودی، می‌کوشد او را فقط پدر قوم اسرائیل نشان دهد و اسلام را متهم به مصادره شخصیت ابراهیم برای موجه‌کردن خود می‌کند. در این پژوهش با روش بنیادی، کتابخانه‌ای، تحلیلی و انتقادی، نظریه فایرستون را تبیین می‌کنیم و با استناد به تورات و تفاسیر قرآنی، به اعتبارسنجی و نقد مبانی و روش او می‌پردازیم. نتیجه این جستار نشان می‌دهد فایرستون در حالی منابع اسلامی را متهم به ضعف می‌کند ‌که از سویی دلایل کافی و محکمی بر این ادعا ندارد؛ از سوی دیگر هیچ ارزیابی درباره منابع یهودی ارائه نمی‌دهد و سربسته آنان را حجت و معیار در برابر منابع اسلامی حتی قرآن می‌داند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Examination of Firestone’s Theory of Evolution Regarding the Story of Abraham in the Quran and Exegetical Traditions

نویسندگان English

Seyede naime Saqafi 1
Hamid Reza Fahimi Tabar 2
Mohammad Ali Mahdavi Rad 3
Mohammad Hassan Saneipur 2
Ali Fadai 4
1 PhD student, Quran and Hadith Sciences, University of Kashan, Kashan, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Kashan, Kashan, Iran
3 Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Farabi Campus, University of Tehran, Tehran, Iran
4 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Quran and Hadith, Qom, Iran
چکیده English

As the founder of monotheistic religions, Abraham holds a special status among the followers of the three Abrahamic faiths. Consequently, affiliation with him has always been a means of asserting legitimacy and a source of pride for these religions. The efforts of the adherents of these three faiths to claim an Abrahamic identity for themselves while denying it to others have given rise to extensive theological and historical debates. For instance, Firestone, a Jewish scholar of Middle East studies, examines the story of Abraham in the Quran and Jewish sources, attempting to portray him solely as the forefather of the Israelite nation. He further accuses Islam of appropriating Abraham’s persona to legitimize itself. This study adopts a fundamental, library-based, analytical, and critical approach to elucidate Firestone’s theory. By referencing the Torah and Quranic exegeses, it assesses the validity of his arguments and methodology. The findings of this research indicate that while Firestone accuses Islamic sources of being weak, he neither provides sufficient and solid evidence for this claim nor offers any critical evaluation of Jewish sources. Instead, he implicitly regards them as authoritative and definitive in contrast to Islamic sources, including the Quran itself.

کلیدواژه‌ها English

Abraham
Islam
Quran
Firestone
قرآن کریم. (1373 هـ.ش). ترجمه: ناصر مکارم شیرازی. قم: دار القرآن الکریم.
ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ هـ). تفسیر القرآن‌العظیم. ریاض: مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابن‌ابی‌زمنین، محمد بن عبدالله. (۱۴۲۴ هـ). تفسیر ابن‌ابی‌زمنین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌اثیر، علی بن ابی‌الکرم. (۱۳۸۵ هـ.ش). الکامل فی التاریخ. بیروت: ‌دار صادر.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (۱۴۲۲ هـ). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دار الکتب العربی.
ابن‌حجر عسقلانی. (۱۴۰۸ هـ). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: [بی‌نا].
ابن‌عربی، محمد بن علی. (۱۴۲۲ هـ). تفسیر ابن‌عربی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌کثیر، اسماعیل ‌بن عمر. (۱۴۱۹ هـ). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۴۰۸ هـ). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (۱۴۰۷ هـ). تفسیر النهر الماد من البحر المحیط. بیروت: دار الجنان.
امین، سیدمحسن. (۱۴۰۳ هـ). اعیان الشیعه. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.‌
امینی، نوروز؛ محسن رفعت؛ و علی حسن‌نیا. (1400 هـ.ش). «تحلیل انتقادی متون نقلی اسلامی و پیشااسلامی در تعیین هویت قربانی ابراهیم». پژوهش‌های قرآن و حدیث. س 54. ش 2. ص 295 - 32۰.
بلخی، مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳ هـ). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: احیاء التراث العربی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ هـ). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
بیهقی، احمد بن حسین. (1424 هـ). السنن الکبرى. محقق: محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیة.
تهرانی، آقابزرگ. ‌(۱۳۵۷ هـ.ش). الذریعه الی تصانیف الشیعه. تهران: انتشارات اسلامیه.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۸ هـ). جواهر الحسان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعلبی نیشابوری. ابواسحاق. (‌‌۱۴۲۲ هـ). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن.‌ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جودة السحار، عبدالحمید. (۱۹۹۲ م). اضواء علی السیرة النبویه و مقارنه بین الادیان. قاهره: مکتبه مصر، دار مصر.
حسینی میلانی، سیدعلی. (۱۳۸۹ هـ.ش). جواهر الکلام فی معرفة الامامة والامام. قم: الحقائق.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (۱۳۸۳ هـ.ش). مناهج و اتجاهات لتفسیر القرآن. قم: جامعه المصطفی العالمیه.
زمخشری، محمود. (۱۴۰۷ هـ). الکشاف عن حقائق الغوامض التنزیل. ‌بیروت: دار الکتب العربی.
سمرقندی، نصربن محمد بن احمد. [بی‌تا]. بحرالعلوم. بیروت: دار الفکر.
سیوطی، جلال‌الدین. (۱۳۹۲ هـ.ش). الاتقان فی علوم القرآن. مترجم: سیدمهدی حائری قزوینی. تهران: امیرکبیر.
شجاعی، حسین؛ و همکار. (۱۳۹۶ هـ.ش). «بررسی انتقادی روش مفسران قرآن کریم در بیان تاریخ». دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن. س 5. ش 2. ص ۶۱ ـ ۸۵.
شیبانی، احمد بن محمد بن حنبل. (1421 هـ). مسند احمد بن حنبل. محقق: عادل مرشد الأرنؤوط شعیب. بیروت: مؤسسة الرسالة.
شیبانی، محمد بن حسن. (۱۴۱۳ هـ). نهج البیان عن کشف معانی القرآن. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
صدر، سیدحسن. (۱۴۳۸ هـ). تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام. قم: ‌مؤسسه تراث الشیعه.
صدوق، محمد بن علی. (۱۳۶۱ هـ.ش). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
___________. (۱۴۰۳ هـ). الخصال. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
___________. (۱۴۱۳ هـ). من لایحضره الفقیه. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴ هـ.ش). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
طبرسی، فضل ‌بن حسن. (۱۳۷۲ هـ.ش). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر. (۱۴۱۲ هـ). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه.
طبری، عمادالدین. (135۶ هـ.ش). تفسیر طبری. به اهتمام حبیب یغمایی. تهران: توس.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌‌تا]. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
عهد عتیق. (۱۳۹۳ هـ.ش). مترجم: پیروز سیار. تهران: نشر نی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ هـ). تفسیر کبیر. بیروت:‌ دار احیاء التراث العربی.
فراء، ابوزکریا یحیی بن زیاد. (۱۹۸۰ م). معانی القرآن. مصر: دار المصریه للتالیف و الترجمه.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴ هـ.ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: هران، ناصرخسرو.
قزوینی یزدی، حاج‌بابا. (1378 هـ.ش). رساله‌ای در ردّ یهودیت. قم: مؤسسه فرهنگی - انتشاراتی حضور.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. [بی‌تا]. لطائف الاشارات. مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴ هـ). تفسیر قمی. قم: دار الکتب.
القنوجی البخاری، ابوالطیب السیدمحمد صدیق خان. (۱۴۰۵ هـ). الحطه فی ذکر الصحاح السته. بیروت: دار الکتب التعلیمیه.
کیاهراسی، علی بن محمد. (۱۴۲۲ هـ). احکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
محلی، جلال‌الدین؛ و جلال‌الدین سیوطی. (۱۴۱۶ هـ). تفسیر الجلالین. بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۶ هـ.ش). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۹ هـ.ش). تفسیر و مفسران. قم: التمهید.
___________. (۱۳۸۷ هـ.ش). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعه الرضویه للعلوم الاسلامیه.
مهدوی‌راد، محمدعلی؛ جلیل پروین؛ و رویا عرب علیدوستی. (1400 هـ.ش). «تحلیل تأثیر روایات اسرائیلی بر آراء فقهی مفسران تا پایان قرن 5 (با تأکید بر خلقت حواء در سفر پیدایش)». مطالعات فهم حدیث. دوره 7. ش 2. ص 119 - 139.
میبدی، احمد بن محمد. (۱۳۷۱ هـ.ش). کشف‌الاسرار و عده الابرار. ‌تهران: امیرکبیر.
میرسجادی، مرتضی؛ و سیدحسن صدر. (۱۴۲۷ هـ). الشیعه و فنون الاسلام. قم: مؤسسه السبطین (ع) العالمیه.
نامور مطلق، بهمن؛ و مریم پیردهقان. (۱۳۹۱ هـ.ش). «چگونگی شکل‌گیری اسطوره شرِ لویاتان با تکیه‌بر نقد اسطوره‌شناختی نورتروپ فرای». ارائه‌شده در کنفرانس بین‌المللی فلسفه دین معاصر/ بخش شّر و الهیات.
نیشابوری، نظام‌الدین حسن بن محمد. (۱۴۱۶ هـ). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بیروت: دار الکتب العلمیه.
نیل‌ساز، نصرت؛ نهله غروی نائینی؛ و الهام زرین‌کلاه. (1392 هـ.ش). «تفسیر مجاهد، بررسی اصالت، سند، متن و بیان مبانی آن». کتاب قیم، دوره 3. ش 9. ص 89 - 115.
هواری، هود بن محکم. (۱۴۲۶ هـ). تفسیر کتاب الله العزیز. الجزایر: دار البصائر.
Chase F. Robinson, 2010,Cambridge University Press
Day, J, (1985),God's Conflict with the Dragon and the Sea. Cambridge, MA: Cambridge University Press.
Firestone, R, 1990,Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis, State University of New York Press,
Firestone, R, 2002, «Abraham», Encyclopaedia of the Qurān, Leiden, Brill, vol.1, pp 5-10
Firestone, R,1989, »Abraham son as the intended sacrifice«, Journal of Semitic Studies.
Firestone, R, 1992, »Abraham's Journey to Mecca in Islamic Exegesis: A Form-Critical Study of a Tradition«, Maisonneuve & Larose, Studia Islamica, No. 76.
Firestone, R, April 1990,»The problem of Sarah٬s Identity in Islamic Exegetical Traditional,The Muslim World, Vol.Lxxx, No 2, Boston University, Dept. of Modern Foreign, Languages & Literatures, Boston, Massachusetts.
Firestone, R, 1991, »Difficulties in keeping a beautiful wife: the legend of Abraham and Sarah in Jewish and Islamic tradition«, Journal of Jewish Studies.
Firestone, R, (Jan. - Apr. 1993), » Prophethood, Marriageable Consanguinity, and Text: The Problem of Abraham and Sarah'sKinship Relationship and the Response of Jewish and Islamic Exegesis «The Jewish Quarterly Review, New Series, Vol. 83, No. 3/4 pp.331-347, Published by: University of Pennsylvania Press.
Harris, R. Laird, 1999, Theological Wordbook of the Old Testament, Chicago: Moody Press.
Tayeb El-Hibri, The empire in Iraq, 763–861, Cambridge History of Islam, Edited by.
www. Hebrew Union College.edu, 1833.