پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

تکوین مانویت از ایران تا چین رهیافتی به برخی مؤلفه‏ ‏های دینی مانویت چینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم احمدپور 1
محمد شکری فومشی 2
1 دانشجوی دکتری ادیان غیر ابراهیمی (ادیان ایرانی)، دانشگاه ادیان و مذاهب،قم، ایران
2 استادیار گروه ادیان غیر ابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jrr.2025.362064.2066
چکیده
مانویت که در سده سوم میلادی و در دوران دومین شاهنشاه ساسانی در بابِل بنیان گذاشته شد و اندکی بعد در آسیای مرکزی استقرار یافت، پس از ظهور امپراتوری مغول در قرن سیزدهم میلادی و سیطره آن بر این منطقه به فوجیان در جنوب شرقی چین پناه جست. در چند دهه اخیر، بقایای این مانویان مهاجر کشف شد که جلوه‌های متفاوتی از آن مانویتی را نشان داد که در ایران و آسیای مرکزی رایج بود. جستار حاضر قصد دارد نشان دهد سیر تحول مانویت از ایران تا چین به چه صورت بوده و بعد از ورود به چین، مانویتی که اغلب دینی بیگانه محسوب می‏شد، چگونه در فوجیان و در دوره‌های دشوار تفتیش عقاید، با جذب عناصر متنوعی از آیین‌های بودایی و دائویی، خود را در بطن مذهب مردم چین حفظ کرد تا بتواند به بقا و گسترش خود در چین ادامه دهد. این مقاله به شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود میان خدایان موجود در مانی بودای روشنی و دیگر منابع مانوی نیز می‌پردازد. اینکه مانویت قادر بود پس از سقوط دودمان تانگ به طور مستقل در جنوب چین به زیست خود ادامه دهد؛ گواه خوبی بر انعطاف‏پذیری و مهارت پیروان آن در نگاه داشتن این دین در پرده‌ای از حرمت و مشروعیت است.
کلیدواژه‌ها
مانی
تکوین مانویت
ایران
تورفان
فوجیان
موضوعات

عنوان مقاله English

The Formation of Manichaeism from Iran to China An Approach to Some Religious Components of Chinese Manichaeism

نویسندگان English

maryam ahmadpour 1
Mohammad Shokri-Foumeshi 2
1 PhD Student in Non-Abrahamic Religions (Iranian Religions), University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Non-Abrahamic Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Manichaeism was founded in Babylon in the third century CE, during the reign of the second Sasanian monarch, and shortly thereafter became established in Central Asia. Following the emergence of the Mongol Empire in the thirteenth century CE and its domination of the region, the Manichaeans sought refuge in Fujian in southeastern China. In recent decades, the remains of these migrant Manichaeans have been discovered, revealing forms of Manichaeism that differed from the form prevalent in Iran and Central Asia. The present study seeks to examine the course of the development of Manichaeism from Iran to China and to show how, after its arrival in China, Manichaeism, which was often regarded as a foreign religion, managed to preserve itself within the religious traditions of the Chinese people in Fujian during difficult periods of religious persecution by incorporating diverse elements from Buddhist and Daoist traditions, thereby enabling its continued survival and expansion in China. The article also examines the similarities and differences among the deities mentioned in Mani the Buddha of Light and those found in other Manichaean sources. The fact that Manichaeism was able to continue its existence independently in southern China after the fall of the Tang dynasty provides good evidence of the flexibility and skill of its followers in maintaining the religion while preserving an appearance of religious reverence and legitimacy.

کلیدواژه‌ها English

Mani
Formation of Manichaeism
Iran
Turfan
Fujian
تاردیو، میشل. (1401). مانویت، ترجمه محمد شکری فومشی و ایرج جمشیدی، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
تجدد، نهال. (1384).  «بن مایه‎های زردشتی در ادبیات چینی مانوی»، ترجمه محمد شکری فومشی، اباختر.
شکری فومشی، محمد (1393 [1394])، «درود بر پدر، پسر، روح‌القدس. رهیافتی متن‌شناختی به انگارة روح‌القدس در تثلیث مانوی»، پژوهش‌های ادیانی، ش 5، ص 35ـ48.
شکری فومشی، محمد؛ سونیا میرزایی (1395)، «یک سند چینی نویافتة مانوی و مدارک وابسته از ناحیة شیاپو: پرتوی نو بر مطالعات مانوی»، پژوهش‌های ادیانی، ش 8، ص 123-142.
فیشر، رابرت (1390). نگارگری و معماری بودایی، ترجمه: ع. پاشایی، تهران: متن.
قریب، بدرالزمان (1375)، «عدد پنج در اسطورة مانی»، در: سروش پیر مغان. یادنامة جمشید سروشیان، به‌کوشش کتایون مزداپور، تهران، ص 1ـ5 [بازنشر در: بدرالزمان قریب، پژوهش‌های ایرانی باستان و میانه، به‌کوشش محمد شکری فومشی، تهران، طهوری، 1386، ص 183ـ187].
 
Boyce, M. (1975), A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Téhéran-Liège (Acta Iranica 9a).
Chavannes, E.; P. Pelliot, (1913). “Un Traité manichéen retrouvé en Chine”, in: JA. 11th ser. 1.
Ch'en, Yüan. (1923), 'Mo-ni-chiao ju Chung-kuo k'ao', pp. 203-239.
De Blois, F. (2003), “Manes ‘Twin’ in Iranian and non-Iranian texts”, in: C. G. Cereti, M. Maggi and E. Provasi (eds.), Religious themes and texts of pre-Islamic Iran and Central Asia. Studies in honour of Professor Gherardo Gnoli on the occasion of his 65th birthday on 6th December 2002, Wiesbaden, pp. 7-16.
Gaulier, S. et al. (1976). Buddhism in Afghanistan and Central Asia, Leiden: Brill.
Klimkeit, H.-J. (1979), “Vairocana und das Lichtkreuz. Manichäische Elemente in der Kunst von Alchi (West Tibet)”, Zentralasiatische Studien, XIII, PP. 357-398.
Klimkeit, H.-J. (1980), “Hindu deities in Manichaen art”, Zentralasiatische Studien, XIV, pp. 179-199.
Kósa, G. (2013), “Buddhist Monsters in the Chinese Manichaean Hymnscroll and the Guanyin Chapter of the Lotus Sutra”, The Eastern Buddhist New Series 44/ 1, pp. 27-76.
Kósa, G. (2014-2015), “The fifth Buddha — an overview of the Chinese Manichaean materials from Xiapu (Fujian)”, Manichaean Studies Newsletter 29, pp.1-20.
Kósa, G. (2018 [2019]), “Near Eastern Angels in Chinese Manichaean Texts”, in: B. Damshäuser, R. Kauz, Li Xuetao, H. Meyer, and D. Schaab-Hanke (eds.), Orientierungen. Zeitschrift zur Kultur Asiens, Gossenberg: Ostasien Verlag, pp. 43-72.
Lieu, S. N. C. [劉南強] (1985 [1992]), Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China. A Historical Survey, Manchester, 2nd ed., Tübingen.
Lieu, Samuel N. C. (1991), “Chinese Turkestan vii. Manicheism in Chinese Turkestan and China”, In: Encyclopedia Iranica, Online Edition, available at http://www.iranicaonline.org/articles/chinese-turkestan-vii
Lieu, S. N. C. (1998), Manicaeism in Central Asia and China, Leiden; Boston.
Lieu, S. N. C. (1991), “Manicheism, v. in China”, http://www.iranicaonline.org/articles/manicheism-v-in-china-1 accessed 15 July 2016.
Liu Ts'un-yan (1976), Traces of Zoroastrian and Manichaean activities in pre-T'ang China', in idem, Selected Papers from the Hall of Harmonious Winds. Pp. 2-55.
Ma Xiaohe 馬小鶴 (2015a), “Remains of the Religion of Light in Xiapu (霞浦) County, Fujian Province”, in: S. G. Richter, C. Horton and K. Ohlhafer (eds.), Mani in Dublin. Selected Papers from the Seventh International Conference of the International Association of Manichaean Studies in the Chester Beatty Library. Dublin, 8-12 September 2009, Leiden-Boston, pp. 228-258 [republ. version of her “Remains of the Religion of Light in Xiapu (霞浦) County, Fujian Province”, in: Ouyaxue kan 歐亞學刊 9, 2009, pp. 81−108].
Ma Xiaohe 馬小鶴 and Wang Chuan [Wang Juan] 汪娟 (2018), “On the Xiapu Ritual Manual Mani the Buddha of Light”, Religions 9, pp. 1-39.
Pelliot, P. (1923), “Les traditions manichéennes au Fou-Kien”, Toung Pao XXII.
Pelliot, P. (1939), “Neuf notes sur des questions d’Asie centrale”, Toung Pao 26, pp. 201-265.
Schaeder, H. (1927), Ursprung und Fortbildung des manichaischen Systems, Leipzig.
Schaeder, H. (1934), Iranica (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaftten in Göttingen, phil.-hist. Klasse, 3. Folge, 10, Berlin), pp. 22- 23. Seiwert, H. M. (2003), Popular Religious Movements and Heterodox Sects in Chinese History, Leiden: Brill.
Sundermann. W. (1978): “Some more Remarks on Mithra in the Manichaean Pantheon”, Acta-Iranic 17, Etudes Mithriaqes, Téhéran-Liége.
Tsui Chi 催驥 (1943), “摩尼教下部讚 Mo Ni Chiao Hsia Pu Tsan ‘The Lower (Second?) Section of the Manichaean Hymns’”, BSOAS 11/1, pp. 174-215; with an appendix by W. B. Henning, “Annotations to Mr. Tsui’s Translation”, pp. 216-219.
Wang Jianchuan 王見川 (1992). Cong Monijiao dao Mingjiao. 從摩尼教到明教 [From Manichaeism to the Religion of Light] Taibei: Xinwenfeng Chubanshe.
Wu Wenliang 吳文良 (Peking, 1957). Quanzhou zongjiao shike 泉州宗教石刻 [Religious inscriptions in Quanzhou]. Beijing: Kexue Chubanshe.
Yang Fuxue 杨富學 and Bao Lang 包朗 (2015), “Xiapu Monijiao xin wenxian ‘Moni guangfo’ jiaozhu. 霞浦摩尼 教新文献〈摩尼光佛〉校注 [Critical edition of ‘Mānī, the buddha of light’, a new, Manichaean document from Xiapu].” Hanshan si foxue 寒山寺佛学 10: 74–115.
Yoshida Yutaka 吉田豊 (2010b), “Shinshutsu Manikyō kaiga no keijijō” 新出マニ教絵画の形而上 [Cosmogony and church history depicted in the newly discovered Chinese Manichaean paintings], Yamato Bunka 大和文華 121, pp.  1−34.