پژوهش های ادیانی

پژوهش های ادیانی

گیتی و جایگاه هستی‌شناسانة انسان در جهان‌بینی دینی و اساطیری ایرانیان و یونانیان باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید کاویانی پویا 1
طیبه خواجه 2
1 دانشیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران باستان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/jrr.2026.542442.2293
چکیده
ماهیت هستی، خالق گیتی و جایگاه آدمی در آن در نزد تمامی تمدن‌‌ها مشابه نبوده و گاه تفاوت‌های اساسی نسبت به این مفاهیم در ادیان و باورهای مختلف وجود دارد. بررسی نگرش ایرانیان و یونانیان باستان به عنوان دو تمدن کهن و متأثر از یکدیگر به جهان هستی، جایگاه و موقعیت انسان در زندگی مادی(گیتی) و مطالعة تفاوت‌ها و تشابهات موجود در اندیشة اساطیری و دینی تمدن‌های مزبور از مسائل مهمی است که در این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با واکاوی منابع مهم ایرانی و یونانی، از طریق مطالعات کتابخانه‌ای قصد پاسخگویی بدان را داریم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که، اگرچه در برخی روایات، تصورات مشابهی درباره ماهیت گیتی و زمین مشاهده می‌شود، در مباحثی همچون وجود آفریدگار، کران‌مندی یا نامتناهی‌بودن گیتی، حادث یا قدیم‌بودن آن، و نیز جایگاه و سرنوشت انسان، تفاوت‌های بنیادینی میان این دو جهان‌بینی وجود دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که جهان‌بینی ایرانی، به‌ویژه در چارچوب باورهای مزدیسنی، از انسجام و غایت‌مندی بیشتری برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در آن، گیتی در پیوند و هم‌ترازی با عالم مینوی قرار دارد و انسان، به‌مثابه «عالم صغیر»، جزئی مؤثر و معنادار از کلیت هستی، یعنی «عالم کبیر»، تلقی می‌شود. در مقابل، جهان‌بینی یونانی، به‌سبب تنوع و گاه تعارض آرای اساطیری و فلسفی از عصر هومری تا دوره فلاسفه، فاقد تصویری واحد و منسجم از مبدأ، غایت و جایگاه انسان در هستی است؛ ازاین‌رو، انسان در این نگرش، عمدتاً نقشی تعیین‌کننده در تبیین پیدایش و ساختار گیتی ندارد.
کلیدواژه‌ها
ایران
یونان
گیتی
هستی
مزدیسنی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Material World and the Ontological Status of Human Beings in the Religious and Mythological Worldviews of Ancient Iranians and Greeks

نویسندگان English

hamid kavyanipooya 1
tayebe khajeh 2
1 Associate Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
2 . PhD Candidate in Ancient Iranian History, Faculty of Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

The nature of existence, the creator of the material world, and the place of human beings within it have not been conceived in the same way across all civilizations, and fundamental differences can sometimes be found in different religions and systems of belief with regard to these concepts. Examining the views of the ancient Iranians and Greeks, as two ancient civilizations that influenced one another, concerning the universe, the place and status of human beings in material life (the gētīg), and the similarities and differences between the mythological and religious thought of these civilizations constitutes an important area of inquiry. This study seeks to address these questions through a descriptive-analytical approach, based on an examination of major Iranian and Greek sources and conducted through library research. The findings indicate that, although similar conceptions of the nature of the material world and the earth can be observed in some narratives, fundamental differences exist between these two worldviews concerning such issues as the existence of a creator, the finitude or infinitude of the material world, whether it is created or eternal, and the place and destiny of human beings. The findings further indicate that the Iranian worldview, particularly within the framework of Mazdayasnian beliefs, exhibits greater coherence and teleological orientation. In this worldview, the gētīg, or material world, is understood as being connected and corresponding to the mēnōg, or spiritual world, while the human being, as the “microcosm” (ʿālam al-ṣaghīr), is regarded as an effective and meaningful constituent of the totality of existence, namely, the “macrocosm” (ʿālam al-kabīr). By contrast, the Greek worldview, owing to the diversity and, at times, contradictions among mythological and philosophical views from the Homeric period through the age of the philosophers, lacks a single and coherent conception of the origin, telos, and place of human beings within existence. Accordingly, in this worldview, human beings generally do not occupy a determining role in explaining the emergence and structure of the material world.



کلیدواژه‌ها English

Iran
Greece
gētīg
existence
Mazdayasnian
اسدی، وحید و دیگران(1399). «زروان باوری در کیش مانوی»، پژوهش های ادیانی، دوره 8، شماره 15،صص185-210
آسموسن، ج.پ(1386). «اصول عقاید و دیانت زرتشتی»، دیانت زرتشتی، (کای بار و دیگران)، ترجمه فریدون وهمن، تهران: نشرثالث
آشیل(بی­تا). پرومته در زنجیر، ترجمة شاهرخ مسکوب، تهران: اندیشه
اندرز خسروقبادان(1329). ترجمة محمدمکری، تهران: چاپ مهر
اوستا(1385). ترجمه و گزارش جلیل دوستخواه، ج 1، چاپ دهم، تهران: مروارید
برن، ژان(1357). فلسفة اپیکور، ترجمة سید ابوالقاسم پورحسینی، تهران: امیرکبیر
بلک، جرمی؛ گرین(آنتونی،1383). فرهنگنامة خدایان، دیوان و نمادهای بین النهرین باستان، ترجمة پیمان متین، تهران: امیرکبیر
فرنبغ دادگی(1385). بندهش، گزارش مهرداد بهار، تهران:انتشارات توس
بهار، مهرداد(1382). ادیان آسیایی، تهران: چشمه
بهار، مهرداد،اسماعیل پور، ابوالقاسم(1393). ادبیات مانوی،تهران: نشر کارنامه
بویس، مری(1393). تاریخ کیش زرتشت، ترجمه همایون صنعتی زاده،جلد اول، تهران: نشر گستره
پورداوود، ابراهیم(1381). ویسپرد، چاپ اول، تهران: اساطیر
دکامی، محمدجواد(1385). «صانع(دمیورژ) در اندیشة افلاطون»، آیینه معرفت، شماره 7، صص1-10
دوشن گیمن،جی (1378). اورمزد و اهریمن، ترجمه عباس باقری، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز
راشدمحصل، محمد تقی؛ تهامی، مرتضی(1387). «سیر تحول اساطیر ایران بر بنیاد اسطوره های پیشدادی و کیانی» دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش زبان ادبیات فارسی،شماره یازدهم.
رنان، کالین (1366). تاریخ علم کمبریج، ترجمة حسن افشار، چاپ اول، تهران: نشرمرکز
روایت پهلوی(متنی به زبان فارسی میانه) (1367).ترجمه مهشید میرفخرایی،تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
زادسپرم (1366). گزیده­های زادسپرم، ترجمة محمد تقی­راشد­محصل، چاپ اول، تهران:مؤسسه­مطالعات و تحقیقات فرهنگی
زنر،آر،سی (1389). طلوع و غروب زردشتی‌گری، ترجمه تیمور قادری،تهران: امیرکبیر
ژیران، فیلیکس (1393). اساطیر یونان، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور،تهران: انتشارات مکتوب
ژیلسون، اتین هنری (1375). مبانی فلسفه مسیحیت، ترجمه محمد محمدرضایی، سید محمود موسوی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی
ژینیو، فیلیپ (1390). انسان و کیهان در ایران باستان، ترجمه لیندا گودرزی،تهران: نشر ماهی
سوفوکل(1359).اودیپوس شاه، اودیپوس در کولونوس، آنتی­گون، ترجمة محمدسعیدی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
شاکد، شائول(1381). از ایران زردشتی تا اسلام. ترجمه مرتضی ثاقب‏فر. تهران: ققنوس
....................(1389).تاثیر ایران بر یهودیت: سدة نخست پ . م. تا سدة دوم میلادی، ترجمه سید سعید رضا منتظری، مجید طامه، دو فصلنامه هفت آسمان، دانشگاه ادیان و مذاهب،دورة12، شماره48، 51-74
شهرستانی، محمد(1335).الملل­والنحل، ترجمة افضل­الدین­صدرترکه­اصفهانی، تصحیح محمدرضا جلالی­نائینی، تهران: چاپخانه تابان
عبدی، حسن(1386).«پیدایش جهان از منظر افلاطون»، معرفت فلسفی، شماره دوم، زمستان، صص143-162
فردوسی، ابوالقاسم (1389). شاهنامه، چاپ اول، تهران: نشر سبز
کرسون، اندره (بی­تا). سیری در فلسفه جهان از سقراط تا ولتر، ترجمة کاظم عبادی، بی­جا
لنسلین گرین، راجر (1387). اساطیر یونان از آغاز تا آفرینش هراکلس، ترجمة عباس آقاجانی، تهران: سروش
مارکس، کارل(1381).رسالة دکترای فلسفه، ترجمة محمود عبادیان؛ حسن قاضی مرادی، تهران: اختران
ماهیارنوابی، یحیی(2535). مجموعه مقالات ج1، به کوشش محمود طاووسی، شیراز: مؤسسه آسیایی، دانشگاه پهلوی شیراز
متون پهلوی (1371). گردآورنده؛جاماسب‌جی‌دستور‌منوچهر‌جی‌جاماسب-آسانا، گزارش سعید عریان، تهران: کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران
مکنزی،دیوید نیل(1388).فرهنگ کوچک زبان پهلوی،ترجمه مهشید میرفخرایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
موله، ماریان(1395).آیین، اسطوره و کیهان شناسی در ایران باستان: مسالة زرتشتی و سنت مزدایی، ترجمه محمد میرزایی، تهران: نگاه معاصر
مینوی خرد(1364).ترجمة احمد تفضلی، چاپ دوم، تهران: توس
ناردو، دان(1384). اسطوره­های یونان و روم، ترجمة عسکر بهرامی، چاپ اول ، تهران:ققنوس
ناس، جان­بی(1375).تاریخ جامع ادیان، ترجمة علی­اصغر حکمت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
ناشناس(1383).هرمزد با هرویسپ­آگاهی، گزارش، رهام اَشه، چاپ اول، تهران: اساطیر
ناطق، ناصح(1357).بحثی دربارة زندگی مانی و پیام او، چاپ اول ، تهران: امیرکبیر
هسیودس(1387).تئوگونی، ترجمة فریده فرنود فر، چاپ اول ، تهران: انتشارات دانشگاه
هومر(1370).اودیسه، ترجمة سعید نفیسی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
........(1370).ایلیاد، ترجمة سعید نفیسی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
هینلز، جان(1377). شناخت اساطیر ایران، ترجمة، ژاله آموزگار؛ احمد تفضلی، تهران: چشمه
ویرژیل، (1369). انه­اید، ترجمة میرجلال­الدین کزازی، تهران: نشر مرکز
یشت‌ها(1377).تالیف و ترجمه، ابراهیم پورداود، تهران: انتشارات اساطیر
Aristotle.(1970).the work of Aristotle, Translated into English Under the Editorship of W. D. Ross, ‎ Leopold Classic Library.
Duchesne-Guillemin,J .(2014). "Ahriman" :Encyclopædia Iranica, I/6-7: 670-673.
Hashimi,S A, Ghani,s, Rahmani, Sh.(2021)."A Research on humanism in the  Zoroastrain Gathas ",American International Journal of Social Science Research, Published by Cribfb, USA, Vol. 8, No. 1; Pp.36-44.
Kreyenbroek, Philip G. (2013). "Cosmogony and Cosmogony i. In Zoroastrianism/Mazdaism", Encyclopædia Iranica Vol. V, Fasc. 3, pp. 303-307

Pokorny,J. (1959).Indogermanisches etymologisches Wörterbuch.2Bd, Verlag: Francke, Bern und München.

Trigger.B.(2003). Understanding Early Civilizations: A Comparative Study, New York :  Cambridge university press.
West,E.D.(1880). Pahlavi Texts, Oxford University Press Warehouse. At the Claredon Press
Zaehner,R.C.(1975). The dawn and twilich of Zoroasterianst, London; Published by Weidenfeld and Nicolson
 
.